Med indiansk respekt for naturen: Eit intervju med diktaren Kjartan Hatløy

Med indiansk respekt for naturen: Eit intervju med diktaren Kjartan Hatløy

Kjartan Hatløy skriv naturdikt med djupne, har eit brennande miljøengasjement, og meiner at vi har mykje å lære av indianarane. Dikta hans burde langt fleire lese. Stein Hevrøy frå Olav H. Hauge-senteret har intervjua Hatløy ved bokhyllene hans heime på Salbu i Sogn og Fjordane.

Kjartan Hatløy debuterte i 1996 med diktsamlinga Solreven og har til no skrive 12 bøker. I sommar gav han ut Dikt i samling, og den tyske filmskaparen Frank Wierke lagar i desse dagar film om diktaren. Hatløy er ein av desse gnistrande poetane som er meir anerkjent enn kjent. Førebels. Kanskje kan film og bok gi meir av den merksemda han så vel fortener?

Nokre få har følgt diktaren frå Salbu i årevis. For meg er han eit nytt kjennskap. Det var Ulvik poesifestival som i september 2014 introduserte meg for Kjartan Hatløy. Då las han frå den nyutgitte boka Mi meinings hus. Dikt som dette trefte meg med ein gong:

Ja kom du land ved vegen

fram du mose, grøne pute på denne rabben her

kald dogg

pryd på deg den er

 

midt i eine dropen

drog ein hegre stilt forbi

Diktet talte – og talar – direkte til meg i den stillferdige skildringa og dei klare bilda av ein mangfaldig og vital natur. Samstundes rommar mange av dikta hans tenking eg elles berre har sett i skrifter om Zen, eller hos filosofar som Baruch de Spinoza og Friedrich Nietzsche. Sidan hausten 2014 har eg lese det meste av forfattarskapet hans. I januar 2017 vitja eg Hatløy for å intervjua han på heimgarden på Salbu i Sogn og Fjordane.

– Av og til tek eg på meg ein islendar eg også, som ein demonstrasjon.

Kva demonstrerer du då?

– At eg er del av arbeidarklassen. Det betyr det for meg. Eg kjem i alle fall ifrå arbeidarklassen.

Kjartan Hatløy arbeidde mange år i industrien før han byrja på filosofistudiar på Universitetet i Bergen. Genseren syner arbeidarklasse, men bokhyllene viser nok meir den filosofiske interessa. Når eg no er komen heim til Hatløy (tilfeldigvis med såkalla islandsgenser på), er det for å få praten i gang med desse bøkene som utgangspunkt. Eg er komen litt for tidleg, og har forstyrra han i middagen.

– Har eg sagt at Bodil Cappelen har gitt meg bilen hennar?

Nei..?

– Ein Suzuki. Ein liten med firehjulstrekk. 196 000 km har den gått.

Hatløy, som brevveksla med Olav H. Hauge på 1980-talet og har hatt kontakt med Bodil Cappelen i ei årrekke, fortel vidare at han skal friske opp att bilkøyringa. Det skal mellom anna vennen hans Ole Karlsen, professor i nordisk litteratur ved Høgskulen i Innlandet, hjelpe til med. Det blir øvingskøyring nokre dagar etter Nordisk poesifestival på Hamar, der Hatløy skal lese. Karlsen er elles ein av få – Eirik Vassenden er den andre eg veit om – akademikarar som har skrive noko om Hatløy sin lyrikk.

Etter middagen traktar Hatløy kaffi. Ut forbi stoveglaset ser vi ein dramatisk vestlandsnatur.

Med indiansk respekt for naturen: Eit intervju med diktaren Kjartan Hatløy
Kjartan Hatløy heime på Salbu

Då eg køyrde innover her mot Salbu, så slo det meg at det var som å reise inn i eit Hatløy-dikt. Eg var ikkje klar over at dikta dine fungerte så visuelt skildrande. Ikkje før no når eg ser omgivnadane du bur i.

– Jau, det er veldig visuelt ein god del av det. Men det er no forhåpentlegvis fleire som er samde med det den eine kritikaren, Monika Vasik, sa om den tyske omsetjinga av dikta mine: «Hatløy er ikkje berre naturdiktar sånn som det blir sagt, han har også eit sjikt under naturskilringane, og det er djupne». Og eg grev der eg står. Kva anna kan ein gjere?

Du snakkar om boka som Klaus Anders har omsett til tysk?

– Ja, Klaus Anders har omsett rundt fem-og-sytti dikt, med tittelen Die Lippen verlangen nach Ocker. Der finst dikt frå alle bøkene mine, også frå den siste (Den kvite vegen: Stemningar frå Salbu).

– Dikt i utval på tysk, altså?

– Altså, det eg driv med er såpass smalt dessverre at.. Ja, dessverre? Eg beklagar jo ikkje det eg driv med. Det kan berre vere uvant for folk som er dikt-framande. Det eg skriv om er jo i kjernen av det som dikt og tenking gjeld, nemleg dei menneskelege grunnvilkåra, skråstrek, det vakre og dyrkinga av det vakre. Ein treng kort og godt å ha ein overlevingsstrategi når ein ikkje trur på Gud og englar, som eg ikkje gjer. Så eg har overlevd ved å konsentrere meg om det vakre. Du ser det her, ein del av det.

Kjartan Hatløy peikar ut av stoveglaset og mot fjord og fossefall. – Pluss då, som sagt, dei menneskelege grunnvilkår, menneskets posisjon i kosmos. Det er jo eit eldgammalt tema. Det er difor eg har lese astronomi og astrofysikk.

Korleis relaterer det seg til interessa di for filosofi, og for andre fag?

– Kva som kom først det veit eg ikkje. Det er så langt tilbake at kva som byrja først…

Men eg tenker på dette med mennesket sin plass i kosmos?

– Ja, ser du tittelen?, seier Hatløy og held fram ei bok.

«Die Stellung des Menchen im Kosmos» av Max Scheler.

– Så det er jo gamle tankar, og det er jo ikkje min feil at befolkninga ikkje interesserer seg for sånne ting. Eg forvanskar ingenting. Tvert imot.

Kvar kjem interessa for det egyptiske frå?

– Det kom fordi eg tilfeldigvis var inne på forelesing, det må ha vore i 1990, eg trur det var med Kari Vogt. Det var i alle fall religionsvitskap, og så hadde ho Egypt framme den dagen. Tilfeldigvis. Og det var svært interessant. Eg sat no i salen der og var 15–18 år eldre enn dei andre. Ho var flink å forelese, så då byrja eg å bli interessert. Så reiste eg faktisk ned der til Egypt. Eg fekk tak i nokre pengar, det var så vidt eg greidde det, og reiste ned. Alle desse bøkene har eg dessverre lese i ettertid. Eg skulle sjølvsagt ha lese det før, men det gjorde eg ikkje.

Framleis ved bokhyllene, dreg Hatløy fingeren over ei rekke titlar. – Her har du då astronomi og astrofysikk, absolutt alt saman på tysk og engelsk. Ja, det finst eit stjerneatlas; dette er berre amatørgreier eg byrja med i tenåra – det er på norsk. Elles er det… Eg har jo berre engelsk artium, så eg slit med tema som Materie och energi med han svensken der, Mendelssohn. Med min engelskartium kan eg ikkje forstå alt dette der, men eg har valt bøker som forklarar så godt dei kan utan bruk av likningar, utan bruk av fysikk og matte. Dei forklarar det på nokolunde folkeleg vis.

Du les også om Egypt på tysk?

– Ja, eg les snart tysk like godt som norsk. Då meiner eg faglitteratur på tysk. Skulle eg lese ein roman på tysk ville nok det bli verre.

Men kva med tyske diktarar? Du les Hölderlin på originalspråket?

– Hölderlin har eg lese ein del. Gottfried Benn har eg lese ganske mykje! Og denne er jo veldig viktig; Sein und Zeit-boka, som eg fekk tak før eg byrja på universitetet i Bergen. Denne kjøpte eg og las meg opp igjen på tysk etter å ha vore i industrien i 17 år. På to vintrar las eg med ordbok og studerte dette her grundig.

Korleis kom du inn på Heidegger i utgangspunktet?

– Det kom seg av at eg las ein tekst i ex. phil.-boka, eg kan ikkje hugse om det var nynorsk eller bokmål, eg las i alle fall ein tekst der det kort og godt var eit sitat av Heidegger. Då følte eg liksom.. då var eg no ikkje.. eg hadde ikkje tatt ex. phil. ein gong, då følte eg at dette her forstår eg, dette her var interessant! Så kontakta eg han som forelas der, Bjørn Holgernes som dessverre er død no. Og han.. ja han dreiv berre med Heidegger. Han var kort og godt heideggerianar, han var nesten fanatisk på Heidegger. Det var han. Så sa han til meg at «ja, då må du i alle fall, det du må byrje med her, det er å lære tysk». Så det byrja eg med.

Noko av det eg la merke til då eg byrja å lese dikta er at du ikkje nyttar noko lyrisk-eg. Det er i det heile lite «eg» i dikta dine, men desto meir klarar du å skildre naturrørsler, det livskraftige, det vitale. Og så trer det individuelle mennesket meir i bakgrunnen enn i mykje anna lyrikk, men likevel: i nokre av dei siste tekstane dine er det skjedd eit skifte. Der er det eit klart «eg»; når det lyriske eg-et til dømes treff på nabokona, då er det klare mennesker der…

– Det er heilt rett, og ikkje minst i den komande boka. Eg kan lese opp noko frå den nyaste, seinare, der eg også seier meir «eg». Det er fordi eg har vore altfor, altfor beskjeden i livet, at eg ikkje har brukt «eg» noko særleg før. Eg var jo så beskjeden at då eg første gongen skulle prøve på ex. phil., så gløtta eg på døra inn i Førde på forelesinga, så let eg døra stilt igjen. Eg hadde sånn respekt for dei som satt der inne at eg berre let døra igjen og gjekk. Og det gjekk fleire år før eg somla meg til å ta ex. phil. Så: det å ikkje bruke «eg» kom på ein måte av beskjedenheit. Det kom også av at eg meinte at eg-et ville forstyrre. Og difor har eg heller ikkje titlar i dikta mine. Altså, eg hadde ikkje titlar.. Eg ville at den intellektuelle fridommen i kvar enkelt veret sjølv skulle seie kva dette her var for noko. Eg skulle ikkje byrje å proklamere med ein tittel, og liknande; eg ville ikkje proklamere med eit «eg». Men no i det siste når eg, når livet byrjar å gå mot slutten, eg blir jo 63 år no, har eg tenkt at «no må du pinade få sagt det du vil seie». Då er det tillate no på slutten å bruke «eg». For eg veit jo det at.. på ein måte kan det lette, kanskje, tileigninga. Eg veit ikkje.

Ein ting er at du skriv om natur, men det er på eit vis eit indiansk tilhøve du viser, og du nemnde jo Stig Holmås sin indianarlitteratur i takketalen då du vart heidra med Diktartavla 2015 på Utne?

Med indiansk respekt for naturen: Eit intervju med diktaren Kjartan Hatløy
Arbeidsplassen mellom bokhyllene
– Ja, absolutt! Men eg hadde lese om indianarar lenge før eg las Holmås, men eg hugsar godt Holmås si bok. Eg las jo slikt då eg var 10–12 år, blant anna ei bok som eg dessverre ikkje har funne tak i igjen, men det handla om Nez Perce-indianarane, så mykje hugsa eg, og dei har eg googla og dei eksisterer i aller høgaste grad framleis. Men det er heilt rett, og indianske bøker… (går bort til ei av bokhyllene) ..skal vi sjå… Her er jo dette der, ikkje sant. Die Seele des Indianers, ein halv-indianar som heiter Charles Alexander Eastman på engelsk, Ohiyesa på indiansk. Boka hans, altså Indianarane si sjel, berre denne, altså.. Dette er jo, for eksempel, dette er jo indianske folk sjølv som fortel, det er ikkje nokre amerikanske cowboyar som fører ordet her!

Indianarbøker står her side om side med Hölderlin og Platon i bokhylla?

– Ja, det er no litt tilfeldig… Ja, apropos Platon! Eg vart litt forskrekka då eg såg kva Hauge hadde skrive i dagboka si: «Eg har i vår lese gjenom (sic) ein del av Platons dialogar.» (Hauge 2000: 252). Det går ikkje an å seie! Nei, Platon må ein studere! Og då må du jaggu vere skjerpa, ikkje minst om ein les Sofisten. Du les ikkje «gjennom» Sofisten, det gjer ikkje Hauge, og det gjer heller ikkje Einstein heller om han hadde prøvd. Nei, den held ikkje! Då blei eg litt skuffa må eg seia.

Kjartan Hatløy har nemleg skrive ein artikkel som heiter «Olav H. Hauge. Ein tenkjar i dikt». No har han fått visse atterhald.

Han har gjort det for lettvint, meiner du?

– Ja! Eg har jo sagt om Hauge at det viktigaste var at han var ein tenkar, men då eg såg den utsegna så vart eg litt forskrekka. Eg trur det viktigaste med Hauge i dag er det livsalvoret han hadde. Det er der eg kjenner meg igjen i Hauge. Det er livsalvoret som også Heidegger hadde. Og Nietzsche hadde. Tekstane til dei folka der, dei er solide, meint i alvor. Eg trur Hauge, det viktigaste med Hauge no, det er akkurat det! Trur eg.

Og Nietzsche har du lese?

– Eg har lese Nietzsche. Nesten alt.

Du har også «Nietzsche: Werke» i bokhylla di.

– Ja, det er ikkje berre ei av dei, det er dei fleste. Her er forresten ei viktig bok, nemleg Dikt i samling, av Benn. Han var altså hudlege i Berlin både før og etter verdskrigen. Han var jo dessverre ganske djupt involvert med nasjonalsosialistane i tre, fire, fem år, og anbefalte blant anna dei tyske forfattarane om å støtte Hitler.

Han har Sils-Maria-dikt?

– Jaja, dei fleste litt oppegåande har lese Nietzsche. Men eg finn altså ikkje den poetologiske boka hans.. Altså Benn sitt kunstsyn.. Men viss du er interessert i det så finn du det fort sjølv.

– Gottfried Benn, altså! Og Bobrowski.. Eg jo påstå at..

Johannes Bobrowski?

– Ja, at Bobrowski er den viktigaste. Men så er det jo Nietzsche sine fabelaktige dikt! I boka Dionysos-dithyramben! Fantastiske dikt! Blant anna «Nur narr! Nur dichter!». Eit sjølvbiografisk dikt. Eit sjølvkritisk dikt. Kritisk i hermeteikn, då men..

– Her er Platon, ja, og eg trur denne her inneheld Sofisten. Ja, det gjer han. Den har eg stava meg gjennom, og den var vanskeleg. Men interessant, veldig interessant. Du les ikkje gjennom den, altså! Det gjer ikkje du, og det gjorde sjølv ikkje Bjørn Holgernes. Han var skarpare enn meg, Holgernes. Dessverre vart han berre 66 år. Han har blant anna skrive den boka som heiter Brytninger i moderne vitenskapfilosofi. Den er ei suverent flott bok, altså. Den har eg lese. Den burde eg har lese meir i.

– Her er meir fagbøker, fuglar. To bøker om fuglar.

Fuglar opptrer jo ofte i dikta dine. Hegre. Ramnar.

– Ja. Men det kjem jo alt saman av at eg har budd på landet. Eg har budd ruralt heile tida, så for meg er ei kråke eller ein ramn som eg høyrer, ramnane kan ha opptil femten forskjellige lydar, så opplever eg ein eksistens. Eg har respekt for dei som har medvit sjølv om dei ikkje kan rekne og dele, eg har respekt for alle desse vesena. Det er ein del av min eksistens å ha eit tilhøve til dei, og det er ikkje noko anna enn respekt-tilhøve. Eg skreiv jo ei heil bok om kråker, Kråkekrins. For det første så er det jo dødsfuglen; det interesserte meg å sjå dette svarte blikket. Blir du liggande i utmarka så er det ikkje lenge før dei kjem. Men eg har ikkje noko vondt mot dei, tvert i mot, det ville ikkje falle meg inn å gjere vondt mot nokre sånne vesen.

Med indiansk respekt for naturen: Eit intervju med diktaren Kjartan Hatløy
Hatløy les dikt - høyr lydopptak nedst under intervjuet

Der er det kanskje noko i den indianske haldninga til naturen?

– Absolutt. Eg trur vi har mykje å lære der, faktisk. Dei her helsikes oljedyrkarane, dei skulle ha vore på kurs hos høvding Seattle. Det er sikkert.  Eg har ein svoger som er Venstre-mann, og han pleidde å preika litt om naturen. Eg var beinhard marxist-leninist og AKP (m‑l) og SUF (m-l), og brydde meg ikkje katten om slikt. Så svogeren min var den som pensa meg inn på dei greiene. Til slutt så byrja eg å høyre litt på han, og no er eg jo partimedlem i Miljøpartiet Dei Grøne.

– Rolf Jacobsen har forresten mange fine dikt, og var tidleg ute med miljødikt. Altså, dikt med respekt for naturen.

Du seier du skal avslutte diktkarrieren? Du skal gi ut ei siste bok og så gi deg?

– Ja, med dikt, ja. Då har eg ikkje noko meir å seie med dikt. Nei. Men eg skal gjere eit forsøk med prosa har eg tenkt. Men det er meir diffust. Men altså, eg halar ikkje ut, eg har ikkje tenkt å lage noko «Janglestrå» eg altså. Eg sluttar med ei kontrollert avslutting. Og redaktøren min har på ein måte, uformelt, gitt løyve til at eg kan få avslutte det med ein Egypt-sekvens. Og det vil jo passe godt, for eg har alltid hatt eit enormt tidsspenn i dikta mine. Alltid nytta dei geologiske tidsromma. Og det kosmiske for så vidt, så det høver veldig godt å slutte av med Egypt som hadde den 3500 år gamle, eller lange, sivilisasjonen. I alle fall, jaja okei 2500 då kan vi seie.

Men sidan du snakkar no om å avslutte diktkarrieren og du nemner Olav H. Hauge i same andedrag (Janglestrå), så er det jo naturleg å spørre om kva tilhøve du har til Hauge?

– Eg veit ikkje om har nemnt det før, men altså, det diktet som fekk meg til å vurdere å skrive sjølv det var diktet «I natt har graset vorte grønt» av Hauge, det står i ei eller anna samling der. Sluttlinja var «slær gleda veikt på sitt koparskjold». Av ein eller anna grunn så slo det diktet ganske kraftig inn og då byrja eg å prøve sjølv.

– Men elles: det første diktet eg fekk prenta var i tidsskriftet «Arbeider» eller «Arbeideren». Bladet eksisterer ikkje lenger, det varte vel ein fire–fem år. Eg hugsar heller ikkje redaktørnamnet, men det var vel i 1982 eller noko sånt, at eg fekk ut eit dikt der som handla om ein fjellklatrar. Eg skildra ein som låg i eit stup. Men sjølvsagt var det meint frå mi side som ein intellektuell fjellklatrar: eg skildra den risikoen det er å vera eit tenkande menneske. Vere ein intellektuell. Det er den risikoen eg ville ha fram i det diktet. Om eg har diktet no, det veit eg sanneleg ikkje. Eg prøvde jo seinare å komme ut på Samlaget, og blei refusert med krasse, svært krasse, harde ord. Heldigvis var det då ein redaktør i Oktober som var velvillig.

Dette er jo noko Nietzsche er inne på også. At det å vere ein tenkar det betyr å sette seg sjølv på spel, å risikere…

– Ja, men det gjeld jo for alt. Det gjeld tenking, men også for dei som skal ta på seg å gjere stor kunst! Det er ikkje tvil om at for eksempel van Gogh hadde jo ei liknande livshaldning, og sleit seg halvt i hel. Du kan jo sjå den fargeverda han har virvla fram. Det er blitt noko fantastisk. Så det å leve utsett, ja då kan nervane også bli påverka. Det er det ingen tvil om. Dessverre har det gjeldt meg også.

Du er oppteken av andre kunstformer, og ikkje minst av musikk?

– Ja, utan musikk..!? I dag høyrde eg altså Schubert Trio, Op. 100, utruleg vakker musikk! Eg byrjar ofte morgonane med det, altså! Sjølvsagt ikkje om eg på nokon måte har nokre bekymringar, då høyrer eg ikkje på sånt. Eg høyrer berre når eg er i toppform, og det har eg vore den siste tida.

Kjartan Hatløys les eit førebels upublisert dikt

--

Kjartan Hatløy les frå Mi meinings hus

--

Kjartan Hatløy les frå Den kvite vegen - stemingar frå Salbu

--