Stille natt – dansande vers på haltande fot
Mohr-Autograf. Note signert Joseph Mohr mellom 1820 og 1825. Den første nedteikninga av songen som framleis er tilgjengeleg. Kjelde: Stille Nacht Gesellschaft

Stille natt – dansande vers på haltande fot

"Stille natt" er både éin av dei mest brukte og mest innspelte julesongane i verdshistoria. Dermed har omsetjarane måtte kome til pers. Men har dei lykkast?

Musikk er for mange ein viktig del av det som skapar den gode julestemninga. Marknaden for julemusikk er så stor at to av dei tre songane som er mest lydfesta rundt om i verda, er julesongar, nemleg "White Christmas" og "Stille natt/Glade jul". Av desse to er nok "Stille natt" mest brukt som allsong, og dermed den mest sungne.

Den klassiske julesongen med tekst av Joseph Mohr blir sunge på mange språk og i mange variantar på ulike språk. I den nye salmeboka som blei tatt i bruk 1. søndag i advent, står både "Glade jul" og "Stille natt", på nynorsk og bokmål. I tillegg til desse fire gjendiktingane, meir eller mindre ulike, finst det minst tre andre gjendiktingar til nynorsk. Eit fellestrekk for alle variantane, er at dei gir melodien ulike rytmiske variasjonar. 

Kvart vers i "Stille nacht" har seks verselinjer, der dei to siste er like i dei fleste variantane. Første verset i originalteksten er slik:

Stille Nacht! Heilige Nacht!
Alles schläft; einsam wacht
Nur das traute heilige Paar.
Holder Knab im lockigten Haar,
Schlafe in himmlischer Ruh!
Schlafe in himmlischer Ruh!

Joseph Mohr skreiv seks vers i den opphavlege teksten i 1816, og var i sin endelege versjon heilt konsekvent på rytmikken frå vers til vers. Slik er det ikkje i den tyske teksten som er i bruk i dag. Den er noko endra i forhold til originalen, og er ikkje like heilstøypt rytmisk.

Den melodien vi syng i dag, er heller ikkje heilt lik den Franz Gruber etter tradisjonen komponerte på nokre små timar julaftan 1818. Gruber laga ein fleksibel, lett dansande melodi med store rom for rytmiske variasjonar. Melodien inneheld fleire notar enn teksten har stavingar, og det er kanskje hovudgrunnen til at omsetjarar verda over har lagt dei strenge formkrava til sides og lagt meir vekt på innhaldet i teksten enn at den opphavlege rytmikken skulle vere lik.  

Ein enkel gjennomgang av rytmikken i 11 ulike variantar av det første verset av "Stille natt", viser at ingen av dei følgjer originalen. Lengst ut går den spanske gjendiktinga av Fliedner frå 1871, der ikkje ei verselinje er lik originalen. 

Tabellen nedanfor viser tal på stavingar i dei ulike verslinjene. Det er merka med raudt kor dei ulike gjendiktingane skil seg frå originalen.

Stille natt – dansande vers på haltande fot
Stille natt på fleire språk, tabell

I tabellen er det melodien som ligg til grunn for tal på verselinjer. Teksten har fem, men melodien seks med repetisjonen av siste verselinje, "Schlafe in himmlischer Ruh!" Berre den svenske omsetjaren, Carl Oscar Mannström, har nytta den ekstra verselinja til ny tekst. Han avsluttar kvart vers med "Kristus till jorden är kommen / Oss är en frälsare född," slik den blir sunge i modernisert variant. 

Det er vanskeleg å seie kva melodiversjon gjendiktarane har hatt tilgang til, men det er klart at den opphavlege melodien til Gruber har opna for mange variasjonar i og med at melodien alt hadde fleire notar enn teksten hadde stavingar. Likevel dukkar det i fleire variantar opp ekstra stavingar også der melodien bør setje klåre rammer. 

No er det ikkje forholdet til den originale forma åleine som skil gode gjendiktingar frå dårlege. Innhaldet er vel så viktig som forma, men når ein omset med tanke på allsong er det ein stor fordel at songen har ei fast indre form. Når ein har lært rytmikken på det første verset, så har ein også lært heile songen. Slik er det ikkje med gjendiktingane av "Stille natt". Den engelske teksten, som kanskje er den mest sungne av dei alle, held likt på stavingane frå vers til vers, men er ikkje konsistent på trykklette og trykksvake stavingar. Det er berre tre av dei 12 variantane eg har sett på der alle versa har lik rytmikk, det er B.S. Ingemann sin "Glade jul" og "Stille natt" av Trygve Bjerkrheim (1987) og Olbjørn Øyehaug (1993). I form skil desse gjendiktingane seg ut positivt. 

"Glade jul", som har vore den vanlegaste varianten her til lands, er ikkje ei gjendikting, men ein ny tekst på same melodi, inspirert av den tyske teksten. Den kjende danske teksten, lett omskriven til bokmål, er framleis med i den nye salmeboka, sjølv om store delar av første verset er noko kryptisk for dei fleste i dag. "Engler daler ned i skjul" har ikkje belegg i juleevangeliet, og kva er eigentleg "paradisgrønt"? Då er Støylen si nynorske gjendikting meir forståeleg over hundre år etter: "Englar kjem frå Guds kongestol" og "Blomar ber dei frå Paradis."  Støylen bryt opp rytmen i melodien med å leggje inn to ekstra stavingar, men det skriv seg kanskje frå den første varianten til Ingemann som var like raus med stavingane: "Engle flagre bag Sky i Skjul" står det i Dansk Kirketidende nr. 270 frå 8. desember 1850.

Gjer det noko at ein må leggje på litt ekstra for å få fram innhaldet i teksten? kan ein spørje seg. Eg meiner det. Den stille roa som den opphavlege melodien har i dei første verselinjene, heng godt saman med innhaldet i teksten, "alle søv, einsam vakt", direkte omsett. Og desto fleire stavingar ein legg til i nye gjendiktingar desto mindre "himmelsk ro" blir det over songen. 

Gaute Øvereng, 20.12.2013

 

Lytteeksempel

Høyr første verset sunge på tysk, med den opphavlege melodien til Franz Gruber: 

--

Kjelder:

www.stillenacht.at, lesedato 19.12.2013
H. I. Myhrebøe:Kjernen. En Salmebog til Guds Ære. Kristiania 1874.
Det lyser i stille grender. Syng jula inn, Samlaget 2000
Julesongboka, ved Bård Dahle, Jostein O. Mo og Terje Aarset. Ørsta, 1993
Bjerkrheim, Trygve: God jul. Julesongar og julekvad. Lunde forlag 1990
Adventskalender med 24 songbøker, Nynorsk kultursentrum 2010
http://no.wikipedia.org/wiki/Stille_natt!_Heilage_natt!, lesedato 12.12.2013
https://es.wikipedia.org/wiki/Noche_de_paz, lesedato 12.12.2013
www.mamalisa.com, lesedato 12.12.2013

Tekstane:

Her kan du lese dei tekstane som er falle i det fri.

Stille Nacht, heilige Nacht

Joseph Mohr, 1816
Inkludert direkte omsetjing engelsk. Kjelde: Stille Nacht Gesellschaft 

1. Stille Nacht! Heilige Nacht!
Alles schläft; einsam wacht
Nur das traute heilige Paar.
Holder Knab im lockigten Haar,
Schlafe in himmlischer Ruh!
Schlafe in himmlischer Ruh!

2. Stille Nacht! Heilige Nacht!
Gottes Sohn! O wie lacht
Lieb´ aus deinem göttlichen Mund,
Da schlägt uns die rettende Stund´.
Jesus in deiner Geburt!
Jesus in deiner Geburt!

3. Stille Nacht! Heilige Nacht!
Die der Welt Heil gebracht,
Aus des Himmels goldenen Höhn
Uns der Gnaden Fülle läßt seh´n
Jesum in Menschengestalt,
Jesum in Menschengestalt 

4. Stille Nacht! Heilige Nacht!
Wo sich heut alle Macht
Väterlicher Liebe ergoß
Und als Bruder huldvoll umschloß
Jesus die Völker der Welt,
Jesus die Völker der Welt. 

5. Stille Nacht! Heilige Nacht!
Lange schon uns bedacht,
Als der Herr vom Grimme befreit,
In der Väter urgrauer Zeit
Aller Welt Schonung verhieß,
Aller Welt Schonung verhieß. 

6. Stille Nacht! Heilige Nacht!
Hirten erst kundgemacht
Durch der Engel Alleluja,
Tönt es laut bei Ferne und Nah:
Jesus der Retter ist da!
Jesus der Retter ist da! 

1. Silent night! Holy night!
All are sleeping, alone and awake
Only the intimate holy pair,
Lovely boy with curly hair,
Sleep in heavenly peace!
Sleep in heavenly peace!

2. Silent night! Holy night!
Son of God, O how he laughs
Love from your divine mouth,
Then it hits us - the hour of salvation.
Jesus at your birth!
Jesus at your birth! 

3. Silent night! Holy night!
Which brought salvation to the world,
From Heaven's golden heights,
Mercy's abundance was made visible to us:
Jesus in human form,
Jesus in human form. 

4. Silent night! Holy night!
Where on this day all power
of fatherly love poured forth
And like a brother lovingly embraced
Jesus the peoples of the world,
Jesus the peoples of the world. 

5. Silent night! Holy night!
Already long ago planned for us,
When the Lord frees from wrath
Since the beginning of ancient times
A salvation promised for the whole world.
A salvation promised for the whole world. 

6. Silent night! Holy night!
To shepherds it was first made known
By the angel, Alleluia;
Sounding forth loudly far and near:
Jesus the Savior is here!
Jesus the Savior is here!

Dansk

B.S. Ingemann 1850

Glade Jul, deilige Jul!
Engle flagre bag Sky i Skjul;
hid de nu flyve med Paradisgrønt,
Og hvor de se, hvad for Gud er skjønt,
:,:Lønlig iblandt os de gaa.:,:

Julefryd, evige Fryd,
Bodskap bringes med himmelsk Lyd!
Det er de Engle, som hyrderne saa,
Den gang vor Herre i Krybben laa,
:,: Evig er Englenes Sang! :,: 

Fred paa Jord, Fryd paa Jord,
Jesusbarnet iblandt os bor!
Englene sjunge om Barnet saa smukt;
Han har Himmerigs Dør oplukt!
:,: Salig er Englenes Sang! :,: 

Salig Fred, himmelsk Fred
Toner Julenat til os ned;
Englene flyve til store og smaa,
Sjunge om ham, som i Krybben laa
:,: Fryd dig, hver Sjæl, han har frelst! :,:

Kjelde: Myhrebøe, H. I.:Kjernen. En Salmebog til Guds Ære. Kristiania 1874.

 

Engelsk

John F. Young 1859

Silent night, Holy night
All is calm, all is bright
Round young virgin , mother and child
Holy infant so, tender and mild
Sleep in heavenly peace,
Sleep in heavenly peace! 

Silent night, Holy night
Shepherds quake, at the sight
Glories streams from heaven above
Heavenly hosts sings Hallelujah.
Christ the savior is born,
Christ the savior is born.

Silent night, Holy night
Son of God, love's pure light
Radiant beams from thy holy face
With the dawn of redeeming grace,
Jesus, Lord at thy birth,
Jesus, Lord at thy birth.

 

Spansk

Federico Fliedner 1871

Noche de paz, noche de amor,
Todo duerme al rededor
entre los astros que esparcen su luz
viene anunciando al niño Jesús
Brilla la estrella de paz 

Noche de paz, noche de amor
Todo duerme al rededor
Sólo velan en la oscuridad
Los pastores que en el campo están;
Y la estrella de Belén
Y la estrella de Belén 

Noche de paz, noche de amor;
Todo duerme al rededor;
sobre el Santo Niñito Jesús
Una estrella esparce su luz,
Brilla sobre el Rey,
Brilla sobre el Rey. 

Noche de paz, noche de amor
Todo duerme al rededor
Fieles velando allí en Belén
Los pastores, la Madre también
Y la estrella de paz,
y la estrella de paz.

 

Fransk

Rev. Father Barjon

Douce nuit, sainte nuit !
Dans les cieux ! L'astre luit.
Le mystère annoncé s'accomplit
Cet enfant sur la paille endormi,
C'est l'amour infini !
C'est l'amour infini !  

Saint enfant, doux agneau !
Qu'il est grand ! Qu'il est beau !
Entendez résonner les pipeaux
Des bergers conduisant leurs troupeaux
Vers son humble berceau !
Vers son humble berceau ! 

C'est vers nous qu'il accourt,
En un don sans retour !
De ce monde ignorant de l'amour,
Où commence aujourd'hui son séjour,
Qu'il soit Roi pour toujours !
Qu'il soit Roi pour toujours !  

Quel accueil pour un Roi !
Point d'abri, point de toit !
Dans sa crèche, il grelotte de froid
Ô pécheur, sans attendre la croix,
Jésus souffre pour toi !
Jésus souffre pour toi ! 

Paix à tous ! Gloire au ciel !
Gloire au sein maternel,
Qui pour nous, en ce jour de Noël,
Enfanta le Sauveur éternel,
Qu'attendait Israël !
Qu'attendait Israël !

 

Nynorsk

Bernt Støylen frå B.S. Ingemann 1905

Glade jul, heilage jul!
Englar kjem frå Guds kongestol,
blomar ber dei frå paradis,
fint og fagert dei syng Guds pris.
Løynleg ikring oss dei går,
løynleg ikring oss dei går.

Julebod, gledeleg bod
tonar til oss med himmelljod,
song av englar som hyrdingar såg
den gong Jesus i krubba låg.
Songen av englar er sæl,
songen av englar er sæl.  

Fred på jord, fryd på jord!
Jesusbarnet det er vår bror,
englar syng om hans herlegdom,
han har reidd oss i himmelen rom.
Songen av englar er sæl,
songen av englar er sæl. 

Sæle fred, himmelsk fred
julekvelden til jord kom ned.
Englar syng om den fred dei såg,
syng om han som i krubba låg.
Gled deg, kvar sjel han har frelst!
Gled deg, kvar sjel han har frelst!

 

Svensk

Carl Oscar Mannström 1915

Stilla natt, heliga natt!
Allt är frid. Stjärnan blid
Skiner på barnet i stallets strå
Och de vakande fromma två.
Kristus till jorden är kommen.
Oss är en frälsare född. 

Stora stund, heliga stund!
Änglars här slår sin rund
Kring de vaktande herdars hjord,
Rymden ljuder av glädjens ord.
Kristus till jorden är kommen,
Eder är frälsaren född. 

Stilla natt, heliga natt!
Mörkret flyr, dagen gryr.
Räddningstimman för världen slår,
Nu begynner vårt jubelår.
Kristus till jorden är kommen.
Oss är en frälsare född.

 

Nynorsk

Trygve Bjerkrheim, 1987
http://www.nb.no/nbsok/nb/e9ddf547bdfa68a50cc91f22481821d3?index=0#0

 

Nynorsk

Nils Kolbjørn Kjenstad 1998
Du finn notane her: http://tunkatten.no/advent-og-jul/