Ivar Aasen den moderne
Ivar Aasen 1871Foto: C. C. Wischmann

Ivar Aasen den moderne

Ottar Grepstad, kulturkveld i regi av Det norske oljeselskap, Stord kulturhus, Stord 20.4.2015

Han sat i andre etasje og venta, liten og mørk. Sommaren 1844 sat ein ung mann på rommet sitt i gjestgivargarden i Skånevik og venta på lagnaden. To år tidlegare hadde han avtalt med Vitskapsselskapet i Trondheim å kartleggje talemåla frå Sunnmøre til Sunnhordland. No var han ferdig, før tida, og Vitskapsbrevet skulle avgjere om han skulle halde fram. I åtte veker gjekk han mellom dei kvite husa og venta, og for kvar dag blei han litt surare. Då brevet endeleg kom, var svaret eit tja. Han fekk eit halvt år til.

Det blei litt meir. Det blei resten av livet.

Ivar Aasen pakka og reiste vidare sørover. I to år hadde han vore på farten, og han var alt lei. Likevel reiste han i 22 år til, sør, aust, nord, vest, alle vegar reiste han, samla språkprøver, forma samnemnaren for alle dialektane.

Han blei oppdaga av kyrkja og berga av vitskapen.

Det skjedde sommaren 1841. Då drog han ein snartur frå Sunnmøre til Bergen og snakka seg inn i framtida. I Bergen gav han seg ikkje før han fekk møte biskop Jakob Neumann. Biskopen forstod at han hadde å gjere med eit sjeldan talent og bad Aasen skrive ein kort sjølvbiografi. Frå og med torsdag 19. august 1841 var 28 år gamle Ivar Aasen ein offentleg figur. Den dagen stod sjølvbiografien på trykk i Bergens Stiftstidende, og biskopen formante Vitskapsselskapet i Trondheim å ta seg av denne mærkelige unge Bonde. Det gjorde dei ved å sende han ut i språket.

Slik blei Ivar Aasen kjend for noko han skulle gjere, før han hadde utretta anna enn å publisere tre viser på dansk.

 

HAN VAR DEN YNGSTE I FAMILIEN, blei den eldste av ni søsken og blant dei fremste i landet

I unge år – han var fødd i 1813, hjelpte han etter fattig evne til på garden og var ei tid vegarbeidar. Ein gong trudde han at han skulle bli lærar, og det var han i sju år. Den sosiale identiteten hans låg hos bonden, det vil seie folk flest, men han gjorde alt han kunne for å finne ein sosial utveg frå bondesamfunnet. Sjølv trudde han det var mest å hente i naturvitskapen, men han hamna i språket og språkvitskapen etter at lause tankar om bibliotekar, eller medhjelpar i Stortinget, var vraka. Frå han var 29 år gamal levde han for og av språket livet ut, som den første i Noreg, og med løn frå Stortinget frå han var 38 år.

Sosialt var han ein blanda figur – ein velgjerar som hjelpte mange, beskjeden på eigne vegner, ingen sjølvsikker selskapspratar, men ein gåverik forteljar med eit uvanleg mimisk talent. Han kan kritisere fortræffelig og le, saa det knitret, sa ein. Han kan le saa inderlig fult og glytte op med de ellers milde og drømmende Øine, sa ein annan. Han veit alt og fortel lystige historier, snart herifrå og snart derifrå, sa ein tredje som ikkje våga å skrive ned ei einaste av dei

Han var den første som skreiv nynorsk, og han var den første som blei kritisert for å skrive nynorsk. For han var slike utfall ein kritikk av allmugen, av folk flest. Då kunne han bli sint, men han skreiv sjeldan sinte setningar. Meir enn ein gong orsaka han seg med arbeidspresset når han ikkje tok til motmæle. I staden beit han det i seg, trekte seg attende og konsentrerte seg om det han kunne gjere noko med.

Med sitt sokratiske lune og rike humør såg han ganske lyst på tilværet så lenge dei vemodige draumane om lykke ikkje blei for sterke. Han treivst i samvær med andre, sakna menneska når dei ikkje var der, blei uroleg når dei tok tida hans. Han røykte seg til døde, men blei ein svært gamal mann for si tid og hadde råd til å ta for seg av livet i hovudstaden. Gradvis sette han saman eit nettverk av fagfolk, makthavarar og andre forbipasserande. Det arbeidet han skulle gjere, kan berre utførast ved å bu i ein by med eit fagmiljø og ved å reise landet rundt. Difor var moderniseringa av hovudstaden og Noreg ein føresetnad for arbeidet hans, og han var samstundes ein del av denne moderniseringa.

Glad i folk som han var, streva han med å finne balansen mellom arbeidsro, sjelefred og sosialt liv. Heile alfabetet kom på besøk til han og bad om råd, og Aasen hjelpte dei alle. I ordbøkene hans stod titusenvis av ord, men ordet nei var ukjent for han.

Materielt sett var han ein vellykka mann med velordna privatøkonomi, velkledd når det trongst. Karrierestigen stod bratt; han var bondesonen frå ein bygsla vestlandsgard som blei ein internasjonalt respektert forskar.

 

LIVET UT VAR HAN KLAR i hovudet og sylskarp i minnet. Det han hadde lese éin gong, det hugsa han. Som konfirmant kunne han Pontoppidans forklaring utanåt. Også det han høyrde, hugsa han godt. Hadde han først høyrt ein melodi, var den vanskeleg å gløyme. Han må ha hatt god høyrsel og vore van med å skilje lydar frå kvarandre. Det gjorde han var for kvardagsstøyen, som ein komponist eller musikar, men det sette han også i stand til å forstå samanhengane, som ein sosiolog eller historikar.

Ivar Aasen høyrde det få hadde høyrt før – kor ulikt dei snakka frå sør til nord, og han såg det dei færraste hadde sett før – frå nord til sør. Det var eit skup, og han forstod det sjølv. Vel var han sjølvkritisk langt forbi punktet for rimeleg framferd, og vel levde han best i dei små bokstavane, men nei, Ivar Aasen visste kva som gjaldt.

Han kunne berre ikkje få seg til å seie det sjølv.

Fagleg hadde han eit uvanleg blikk for forskjellar og skilde lett så vel blomar som språklydar og bøyingsformer frå kvarandre. Like sterk var evna til å sjå samanhengar. Aasen såg det ingen hadde sett før, at der var meir som samla enn som skilde dialektane i Noreg. Han var systematikaren som kunne det der med å ordne, sortere, kategorisere. For han var det ein umogleg tanke å sende frå seg noko som ikkje var systematisk og velordna. Han hadde lett for det, men gav seg ikkje så lett og var sjeldan nøgd med første forsøket. Ein heil dag kunne han sitje og file på ei einaste setning.

Som 29-åring sette han i gang eit av dei mest vellykka og samfunnsinngripande forskingsprosjekta i norsk historie. Då han runda 75, hadde han utretta det meste av det han hadde sett føre seg.

Ivar Aasen heldt seg ved forskingsfronten, var med og moderniserte den europeiske språkvitskapen på 1800-talet, samstundes som han heldt fast i grunntankar frå opplysningstida på 1700-talet. I si språklege tenking var han mykje meir radikal enn dei franske revolusjonære som i 1789 forkynte fridom!, likskap!, brorskap!, men som ville fjerne alle andre språk enn fransk frå den nye franske republikken. Den tids tenking var at avstanden skulle vere stor mellom tale og skrift, og at skriftspråket skulle vere elevert, bornert, fornemt. Ein 22 år gamal bondeson frå Sunnmøre snudde opp ned på dette i 1836 og sa: Lat oss byggje eit skriftspråk på daglegtalen til folk flest. Den tanken hadde han ikkje lese seg til, for den hadde ingen skrive før.

 

KVAR TREDJE DAG I 24 ÅR var han på reise. Berre ein av ti nordmenn budde i byane på hans tid, og Aasen brukte det meste av reisetida si på bygdene. Difor var det eit sosialt og geografisk representativt språk han fann og forma. Han skulle fange det språket som faktisk blei brukt, ikkje det som kanskje kom til å bli brukt.

I kilometer reiste han meir enn halve jorda rundt for å finne ut alt han måtte vite om Noreg. Den aasenske metoden var å reise dit språket var, systematisk registrere denne språkbruken og lytte nøye til den kvardagslege samtalen mellom lensmann og prest, arbeidar og bonde. Noko slikt kunne berre ein person gjere som vann tillit. Aasen var ungkar og barnlaus, men han forstod det alle småbarnsforeldre veit: Får du kontakt med ungane, får du også dei vaksne i tale.

På den siste innsamlingsreisa i 1868 kom han ein kald septemberdag forbi støylen Flishaugen høgt oppe på fjellet i Vest-Telemark. Der gav han seg til å rø med okkon ungane, fortalde Aslak Vehus tiår seinare. Aasen fekk ungane til å hente ved til kveldssetet, og då han hadde fortalt historier så dei gløymde både tid og stad, sa han: Kan ikkje de finne på noko å fortelje og snakke med kvarandre om, så får eg sitje og høyre på. Før ungane visste ordet av det, var kvelden omme.

Støylsfolket gløymde ikkje det som hende dagen etter heller. Straks Aasen vakna, stupte han spildrande naken ut i elva. Der låg han og svømde, kom springande inn att, riste seg som ein våt sau, kledde på seg og vandra vidare etter frukost.

Det var alt dei såg av Ivar Aasen, men dei såg alt.

 

DET HAN SÅG OG DET HAN ERFARTE, vurderte han. Heile tida tok han stilling, for og mot, leita etter det som skilde den eine staden frå den andre, jamførte talemål så vel som bygningar og levemåte, klesplagg og kosthald, utsjånad og landskap. Han måtte gjere seg opp si eiga meining, og det gjorde han. Ivar Aasen var ein mann for konklusjonar.

Oppvekståra førte han inn i ein sterk tradisjon for skriftkultur. Dette var ein nødvendig føresetnad for det han seinare tenkte og gjorde. Sta som han var, visste han å halde på sitt. Det gav han også sjølvstende. Den språklege opposisjonen hans fekk følgje av sjølvstendige meiningar også på mange andre område, som i synet på opplysning og diktekunst. Å ta med fortida var for han noko heilt anna enn å fryse fast det gamle. Klingende Riim var ikkje dikting, men det kunne vere kunst om det ikkje var tilgjort. Tanken måtte få lov til å gjere ein liten Sving ut um Kvardagslivet og burt i ein annan Heim, skreiv Aasen. Han dikta folkekjære songar, men ville ikkje rekne seg som diktar. Eg rimar gjerne litegrand når eg kviler middag, skal han ha sagt i eit sjølvutslettande glimt.

Det han dikta, skulle vere lett å lese, godt å syngje, noko å kjenne seg att i, skrive slik folk flest snakka og tenkte, men rytmefast og formsikkert. Om lag 200 dikt og viser er trykte. Blant desse står «Nordmannen» i ei særstilling som diktet og allsongen om Noreg. Dei to første linjene kom fort, ein gong vinteren 1861–62 heime i Teatergaten 6 i Kristiania – det var der nesten alle dei kjende songane hans blei skrivne. Resten av «Nordmannen» brukte han tolv år på.

Både i den songen og mange andre viser dikta han om menneske i landskap, og han dikta menneska pålitelege, arbeidsame, sindige og små. Folk arbeider i Aasens dikt, og det gjer dei ikkje i den lyrikken som blei skrivne av hans samtidige.

 

DEN VITSKAPLEGE OG RELIGIØSE erkjenningsforma skilde lag på 1600- og 1700-talet. Dette tidsskiftet forma på 1800-talet grunnlaget for den moderne staten. Danninga endra karakter, kunnskapen voks, nye prinsipp for orden og ordning blei etablerte. Frå streng underordning blei innbyggjarane medborgarar som etter kvart kunne lese og skrive. Med si individuelle meistring av språket kunne dei også bli deltakarar i den offentlege samtalen om framtida.

Her gjekk Aasen ganske direkte frå opplysningstida på 1700-talet til moderniseringa og demokratiseringa på 1800-talet utan å ta omvegen om romantikk og nasjonalromantikk. Med folkesuvereniteten som rettesnor appellerte han til å bruke dei rettane Grunnlova gav allmugen.

For Ivar Aasen var Grunnlova den grunnteksten som mennene på Eidsvoll nok ville den skulle bli – ein politisk tekst for demokrati. I alle dei viktige tekstane hans om den språklege framtida i Noreg ligg Grunnlova mellom linjene, med stor rekkjevidd. Med stille tyngd skreiv han at dei rettane den nye konstitusjonen gav folk flest, også måtte gjelde det språklege. Han viste til lova, brukte lova som argument og skreiv tankane derifrå inn i orda sine.

Allmugen må få eit så enkelt og godt liv som mogleg, også språkleg, sa Aasen. Dette argumentet går att i det han skreiv.

Omsynet til folk flest var det som vog tyngst. Den borgarmedaljen hadde si bakside. Han var ofte oppgitt over dei haldningane mange hadde til det han hadde føre seg og ville oppnå. Det gjaldt å vere til nytte. Difor hadde han det travelt. Det nye språket måtte skrivast fram, og det måtte vere så godt at det kunne bli både eit bruksspråk og eit språk for kunst.

 

HALVE LIVET VAR IVAR AASEN eit menneske djupt inne i det moderne, i den byen som blei symbolet for det moderne Noreg. Han døydde i eit heilt anna samfunn enn han var fødd i, møtte det moderne med ope sinn og sans for tradisjon, følgde nøye med på tekniske nyvinningar, elska fyrverkeri og sette ord på det nye med språket frå det gamle. Slik skapte han eit norsk ordrike der eige språk var inngangen til det nye demokratiet.

Ivar Aasen fann ikkje opp eit språk. Han skapte ikkje eit språk. Han laga ikkje eit språk. Ivar Aasen fann eit språk.

Han fann eit mønster i dei talemåla som var i bruk i landet kring midten av 1800-talet. Han viste samanhengane mellom desse talemåla, påviste ei mange hundre år lang linje frå norrønt språk til samtida og gjorde det klinkande klart at norsk var eit sjølvstendig språk på linje med dansk og svensk.

Han var eit grenselaust menneske som aldri kryssa noka landegrense. Han var glad i det norske, men hadde ingen brodd mot andre nasjonar eller etniske grupper. Ivar Aasen var den første tospråklege nordmannen, den første som meistra både dansk og nynorsk, og blant dei fremste stilistane på begge språka.

Aasen var på innsida av språket og på utsida av hegemoniet. Det som i dei første tiåra på 1800-talet hadde vore uforpliktande høgttenking om språket i landet, blei no livsens alvor. Det var ikkje lenger berre eit spørsmål om meiningar. No gjaldt det å vinne makta over språkutviklinga i landet. Då han døydde, visste han kva han hadde oppnådd, han hadde vore i Stortinget like før dei folkevalde i 1885 vedtok å jamstille bokmål og nynorsk. Med det gjorde dei Noreg til eit offisielt tospråkleg samfunn – det første i verda.

Det han gjorde, var med og moderniserte Noreg til eit formelt fleirspråkleg samfunn hundre år før dette blei meir vanleg i Europa. Han var ein luring, ein strateg av dei sjeldne. Så sant han kunne, gjekk han over gjerdet der det var lågast.

Med han passerte den norske språkutviklinga staden der det ikkje var nokon veg attende, oppe på leitet, i synsranda, der ein ikkje berre ser ned og attende, men bort og fram. D’er Tankjen, som gjerer det meste, sa Aasen og fekk eit nytt liv den dagen han døydde. Så lenge han levde, snakka ingen negativt om han. Respekten var for stor og vilkårslaus. Det måtte vente til ein visste kvar ein hadde han, seks fot under.

Jordferdsdagen i 1896 samla statsrådar og tiggarar, vener og motstandarar, seg ved den svartmåla kista hans på Vår Frelsers gravlund i Kristiania. Derifrå gjekk Bjørnstjerne Bjørnson vidare til Broderskabets Kirke for å tale om «Indtryk fra Rom». Han opna med ein minnetale over Ivar Aasen. Jeg gik til denne jordefærd som en søn til sin fars, sa Bjørnson. Aasen hadde gjort nordmenn norskare, sa Bjørnson, men diverre hadde ikkje Aasen stoppa der. Eit nytt norsk skriftspråk var ein einaste stor illusjon, sa Bjørnson, 11 år etter at Stortinget hadde jamstilt det nye språket med det gamle. Det nye språket kom frå dei same tronge vestlandsfjordane som den trongsynte, innskrenkande pietismen. Disse blaa fjorde vil sno sig som slanger om os og kvæle vort kulturliv, sa Bjørnson tre timar etter jordferda.

 

AASEN VAR BERRE AASEN. I dagboka som han skreiv gjennom meir enn 60 år, nemnde han så godt som aldri kva han sjølv hadde sagt, langt mindre kva han hadde tenkt, men han var nøye med å skrive ned kven han hadde møtt, kven han hadde snakka med, og kva han hadde skrive.

Han fremja det nye skriftspråket gjennom skrift og gjennom samtalar ansikt til ansikt.

Han snakka ikkje til andre. Han snakka med dei som ville høyre på han. Han lytta til det andre hadde å seie.

Det han sjølv hadde å seie, skreiv han. Ivar Aasen reindyrka den skriftlege forma i eit samfunn som enno var undervegs frå det munnlege til det skriftlege. I sitt nynorske skriftliv var han meir moderne enn det samfunnet han levde i.

Ein Bjørnson kunne halde hundrevis, tusenvis av talar, nesten alltid utan manuskript, men som oftast fyldig referert i avisene. Aasen var Aasen og ingen Bjørnson. Det er knapt til å tru, men det er sant:

Ivar Aasen ytra seg offentleg berre i skrift.

Han tok aldri ordet i ei offentleg forsamling.

Han heldt aldri noko offentleg foredrag.

Ivar Aasen stod aldri på ein talarstol.

Difor var det nesten aldri nokon som klappa for han. Heider fekk han på anna vis. Det kom brev til han med store ord, og telegram. Vestmannalaget i Bergen ville så gjerne at han skulle vitje dei. Ivar Aasen heldt seg unna. Han visste at då kom formannen til å halde tale for han, og så måtte han svare, og det var det værste, som kan hænde et Menneske.

Skrive? Ja.

Fortelje? Gjerne?

Tale? Ikkje tale om.

Han skreiv grammatikken for alt det dei andre hadde å seie. Slik viste han korleis dei sa det. Ivar Aasen tok aldri ordet, men skreiv fram eit språk.