Falle frå kvarandre

(Henta frå Køyre frå Fræna, noveller, 2008)

Før var eg alltid redd for at ting skulle losne og falle frå kvarandre. At ein rustflekk på bilen skulle, spreie seg eller at buksa mi ville gå opp i saumane. Psykologen gjorde det klart for meg at denne innstillinga «avstumpa» meg. Han bad om orsaking for ordvalet; dette var etter eg vart lam i bilulukka, men han sa bestemt at han heldt fast på intensjonen. Han ville ha meg til å nemne alt som hadde falle frå kvarandre. Eg skjønte etter kvart kvar han ville. Og han hadde jo rett; det er ikkje mykje-som går i stykke. Bortsett frå føtene mine da. Men, som legen på sjukehuset sa, det var ikkje føtene som var gått i stykke. Det var nervane. Små nervetrådar hadde'visna. Eg spurte legen om det var råd å få alt i stand igjen. Legen sa det ikkje var så lett.

Eg prøver å leve etter psykologen sine ord: Det er ikkje noko å vere redd for. Han ga meg ei bok som heitte Feel Your Fear — And Live With It! Eg las lite bøker før, men det har blitt meir tid til det no. Eller som boka vil ha meg til å seie: Eg prioriterer å lese meir no. Men det er rett, både det psykologen sa, og det boka seier. Det er ikkje noko å vere redd for. Det hjelper meg ein del dette: Å vite ein ikkje treng å bry seg om alt. Det er stunder der eg kan bli nedbroten. Som når eg skal krysse ei gate i rullestolen min, og fortauskanten er for høg. Eller når eg ikkje kjem meg opp eller ned ein etasje utan å be andre om ei støttande hand. Men eg tek meg i det. Dagen blir på ein måte klarare, da.

Vennane mine kom ofte på besøk da eg låg på sjukehuset. Dei verka brydde når dei såg føtene mine. Nokre av dei spurte kva eg hadde tenkt å gjere med bilen. Eg sa det som rett var: Bilen var totalvrak. Det var ikkje noko å gjere med han. Eg hadde planar om å kjøpe ein ny. Men det blir ikkje ein sportsbil no, sa eg til dei. Det var ganske få som lo på rommet der eg låg. Kvifor var det slik? Redningsmannskapet hadde sagt det var eit mirakel at ikkje fleire liv gjekk tapt. Eit mirakel. Tenk på det.

Kanskje vennane mine sørgja over Thomas. Døden riv meininga ut av livet, ein finn så få svar på spørsmåla ein stiller seg. Det var ikkje mange som kjente Thomas. Likevel var kyrkja full under gravferda. Eg kunne ikkje bere kista, og trilla i staden bak ho. Foreldra til Thomas tok meg i handa, men snakka ikkje til meg. Det var så få som kjente han, likevel denne mengda. Eg tek meg i å tenke at det må ha noko å gjere med massesuggesjon. Kanskje det er eit for sterkt ord å bruke i ein slik samanheng. Men slår ein opp på ordet, så står det: mental påverknad som delvis lammar vurderingsevna hos ei større menneskemengd. Og er det ikkje det som skjer kvar gong ein ungdom i Fræna døyr i ei bilulukke? Alle trudde dei kjente Thomas, og flokka til kyrkja, den dagen. Det var som om moglegheita til å sørgje frigjorde folk. Dei gjekk omkring og felte tårer. Eg sat for meg sjølv i stolen og tenkte det berre var føtene mine som var lamma.

Eg har vanskar med å tru på sorga. Ho legg til grunn noko vedvarande. Vi veit ingenting om døden, heller ikkje om han er vedvarande. Men vi veit så mykje om livet. Eg prøvde å snakke om dette til vennane mine. Dei ville ikkje høyre på meg. Dei ville ikkje feire at eg er eit mirakel. Heller ikkje foreldra mine var villige. Mor og far sette seg ved sengekanten min og sa eg no måtte stå til ansvar for køyringa mi. Eg såg på føtene mine og tenkte det var akkurat det eg heldt på med. Far sa foreldra til Thomas hadde ringt og sagt dei ville prøve å tilgi meg. Far er ikkje kristen, så eg veit ikkje kva tilgiving er for han. Kanskje det handlar om å gjere noko rett etter ein har gjort noko gale. Men kva er det da for dei kristne? Handlar det om å halde tilbake, å ikkje bruke retten sin til å hemne seg? Eg håper foreldra til Thomas har tilgitt meg.

Far stilte seg ved vindauget. Han sa han ville bygge om huset, få inn ein heis. Eg sa det ville vere ein god idé. Mor orsaka seg med at ho måtte på toalettet. Etter timane hos psykologen, og etter å ha lese boka, har eg kome fram til at "far prøvde å overtyde seg sjølv der og da ved vindauget. Han må ha tenkt at dette skulle han klare. Og han har no greidd det meste. Boka mi kallar det for learning to succeed. Når eg tenker på korleis eg har reist meg, i biletleg forstand, sidan ulykka, så kan eg og smykke meg med ein slik kunnskap. Eg har blitt eit betre menneske. Meir kan ein ikkje gjere for Thomas. Han er død, men verda går vidare.

I går var eg ute og køyrde for første gong sidan eg vart lam. Eg og far har sjølve, saman med ein verkstad, stått for mykje av ombygginga som måtte til. Eg trur far sette pris på å ha tid saman med sonen sin. Eg fortalde far ein dag om boka eg las i. Heldt eit lite foredrag for han i garasjen. Om alt det ein kan få til i verda når ein slepp taket i frykta. Far tørka hendene i ei fille og sa eg måtte hugse på å vere kritisk. Ein må alltid stille spørsmål med ting ein les. Eg spurte om han trudde eg var dum. Sjølvsagt les eg boka med eit kritisk auga. Eit kapittel i boka heiter When «They» Don`t Want You to Grow. Nokre gonger tek eg meg i å tenke at det er det som skjer omkring meg: Dei som står még nærmast kjenner meg ikkje lenger. Dei kjempar for å få meg til å vere han eg var før. Men da eg køyrde i går, voks det fram ei kjensle i meg; eg har aldri vore så heil.

Eg svinga innom Esso-stasjonen for å sjå om nokre av vennane mine var ute. Den store asfaltplassen var tom, så eg stilte meg opp på den faste staden. Rulla ned vindauget og sette på musikk. Det var seint på ettermiddagen, og rushtrafikken frå byen hadde stilna av. Eg sat der ei stund utan at nokon stoppa eller kom bortom. Thomas sa ikkje mykje da han levde. Ein gong vi køyrde saman, sovna han. Eg hadde blikket festa på vegen, men vart vekt av ei mumling. Eg har aldri høyrt Thomas snakke så mykje som han gjorde da. Det var som om ei tungetale steig opp frå magen og halsen hans. Uforståelege lydar, skurringar som ripa mot fornufta si grense. Eg stansa bilen og vekte Thomas, sa han snakka i søvne. Han gnei seg i augo. Først da eg køyrde vidare, spurte han om kva som vart sagt. Det var ikkje noko, sa eg. Berre mumling. Han opna vindauget og stakk handa ut. Problemet med draumar, sa han, er at dei aldri går i oppfylling. Og om det så skulle skje, så vil det berre vere gamle draumar, draumar me ikkje lenger bryr oss om, sa han.

Eg har tenkt ein del over det Thomas sa. Det slår meg at han var bitter. Kanskje var tungetalen det eigentlege språket hans. Kanskje levde han i draumane, og når han vakna så var det i ei verd han ikkje ønskte seg. Men ein kan ikkje ønske fram ei ny verd. Ein må gjere det beste ut av ho ein lever i. Som det står i boka mi: Whether You Want The World or Not-It Is Yours! På skolen såg vi ein gong eit måleri. Ein av desse læresveinane var målt da han stakk fingeren inn i eit av Jesus sine sår. Kanskje det var slik Thomas kjente det da han vakna frå draumen; verda si kalde blodrand mot si eiga hud. Nokre gonger når eg tenker slik, slår det meg at det kanskje ikkje var så gale at Thomas døydde. Men slikt seier eg ikkje høgt.

Eg stod parkert ei god stund før eg bestemte meg for å køyre heim. Da eg starta bilen, kom ein liten Golf sportsvogn køyrande. Han stansa rett framfor meg. Eg kjente igjen bilen, det var kjærasten til Thomas sin. Eg hadde sett jenta i gravferda, men vi helste ikkje da. No kom ho bort og opna døra der eg sat. Thomas var heldig; eg har aldri hatt noko fast følgje. Eg trur ikkje eg får noko med det første heller. Eg har spurt meg sjølv om eg, dersom eg var frisk i føtene, ville så mykje som ha kasta eit blikk på ei jente i rullestol. Ho måtte i så fall ha vore veldig vakker.

Kjærasten til Thomas sa eg ikkje eigde skam her i livet. Det var ein av mange ting ho sa. Men eg hang meg opp i nett det. For kva er det å ikkje eige skam? Det er eit ordspel. Det er om å gjere å eige skam. Ein gong på radioen høyrde eg nokon seie at tyskarane ikkje eigde skam da dei gassa jødane. Dei skjemst ikkje over det dei gjorde. Å vere skamfull er eit moralsk gode, vart det hevda. Skjemst ikkje eg? Nei, eg skjemst ikkje. Ho hadde rett i det. Men eg meiner det ikkje er noko moralsk gode å vere skamfull. Tvert imot. Å angre vil seie at ein heile tida ser seg bakover, kastar blikk over skuldra. Da ser ein ikkje framtida, ein skapar ikkje moglegheiter. Framtida skal ein ikkje skusle bort. Eg sa ikkje noko av dette til ho. Eg berre sat der. Ho spurte korleis eg kunne leve med det eg hadde gjort. Eg lurte på om eg skulle gjere ho merksam på føtene mine, på mitt offer. Men kanskje det var godt for ho å få ut alt det ho brann inne med.

Etter ei stund var ho ferdig. Ho begynte å gråte. Eg rekte ho handa mi. Ho slo ho vekk, slapp ut eit hyl og stavra seg mot bilen sin. Eg synest synd på ho. Det må vere vondt å miste kjærasten sin. Kanskje eg skal tipse ho om boka eg les.

Eg fortalde far min om episoden. Han stod i garasjen og smurte kjeda på sykkelen sin. Han la frå seg verktøyet og spurte om eg hadde snakka med foreldra til Thomas. Eg lurte på kva det var for eit spørsmål. Dei har det kanskje ikkje så lett, sa far. Og eg tenkte med meg sjølv: Eg er ikkje lenger redd for at ting skal falle frå kvarandre. Eg såg på far, og sa at det kunne eg forstå. Eg har det heller ikkje så lett, sa eg.

_________________________________________________________________________

Frå Lars Petter Sveen: Køyre frå Fræna. Aschehoug 2008. Side 15-19.
Publisert med løyve frå forfattar og forlag. Elektronisk utgåve ved Nynorsk kultursentrum 2015.
© Anna publisering eller offentleg bruk kan berre gjerast med løyve frå forfattar og forlag.

__________________________________________________________________________