Hjulhesten min

(Lesestykke, 1901)

Av Rasmus Steinsvik
 
      Du veit eg kytte so av han her fjor. Han var mjnst jamgod med tri kjerringar. Ja han var betre enn nokon hest eller hund.
      Han var lytelaus, og hadde alle dygder. Han var snøgg som ein tanke, lydug som ein uppvartar, sagtmodig som eit lamb, stillfarande som ein skugge.
       Og det beste av alt: han turvte 'kje mat.
       Han var som eit vette fraa det tridje riket du veit skal koma, der menneskja ikkje treng mat, men liver av aa lukta paa søte blomar, nedlagde i smaa lummeflaskor (ikkje «lumme­lerkor»). Naar dei vaknar um morgonen, so berre tek dei flaska og gjer eit par drag, so hev dei mat til heile dagen. Og er dei paa langferd, so stikk dei flaska i lumma.
       Av dette slaget var han. Med ein ørliten slurk kunde han berga seg ei 2-3 dagar.
      Som sagt, eg meinte han var fullkomen, og var ikkje lite kaut av han.

                                    *

       No er eit aar lide; og mykje kann røynast paa mindre.
       Glansen er av han.
       Eg veit no at han hev lyte. Ja fleire lyte enn ein skulde tru ein slik liten skapnad kunde faa rom aat.
       Alt i fjor haust var det eit og anna eg tok til aa sakna. Noko med det verste var dette at eg ikkje kunde verta vond paa han.
      Eg reid og eg reid. Mil etter mil. Dag etter dag. Og han var alltid den same.
      Mote bakke gjekk det tungt. Undan bakke gjekk det lett. Paa flate vegen gjekk det midt imillom.
       I dette var det ikkje umskifte.
       Det var tungt og keidt mote bakke; og det gjekk ofte smaatt, so eg kunde nok ha orsak til aa bli vond. Men det var ikkje hesten si skuld. Det var vegen si skuld, eller dei som hadde gjort vegen.
       Og naar det bar undan bakke, so gjekk det strjukande, det er sant. Men det var ikkje hjulhestenaa takka; det var bakken.
       Dette visste eg.
       Aldri kom eg til aa tenkja som so: tru hesten vert godt upplagd i dag? Nei. Eg berre saag paa kortet, eller spurde folk um der og der var bakkar, og kor bratte bakkarne var. Dermed visste eg alt.
       Var det flate vegen, og det endaa gjekk traatt, so kom eg aldri til aa tru at «hesten» var lat eller vrang. Nei, eg visste at det vanta smurning, eller at eit hjul var i ugreida.
      Og gjekk det retteleg hivande, so visste eg at no var han godt smurd, eller no var det fin veg.
       Aldri han sjølv. Alltid noko utanfraa og utanfor, noko som ikkje kom honom til ros eller last.
       Han vart meg paa denne maaten so livlaus, so upersonleg, so uvedkomande.
       Ingen mystik. Ingi dulde krafter.
       Og naar eg vart trøytt, og steig av han og slengde meg i bakken, so laag han der i veiti so hjelpelaus som ein stein. Han rørde seg korkje hit eller dit. Tok seg ikkje til den minste ting. Der eg lagde han, der laag han. Reiste eg meg og gjekk, so laag han like radt. Han leda seg ikkje for aa sjaa etter meg. Og kom der ein annan og tok han, so var han like blid og svint aat denne uvedkomande.
       Daa sakna eg bikkja mi, ho som var so kaut at ho ikkje ein gong vilde lukta paa den maten som andre baud henne, og glefste fraa seg, um nokon kom henne eller meg nær.
       Og um eitkvart hadde gjenge meg imot, so eg trong eit par augo aa sjaa inn i, so laag han der kald og hadde ingi augo aa skòda paa.
       Eller um det hadde gjenge godt, so eg var glad og unte andre noko av gleda, so var det som aa fortelja det til stei­nen, um eg vilde nemna eit ord til denne mekanisma.
       Han saag inkje og høyrde inkje. Han brydde seg korkje um mi sut eller mi sæla. Livde eg, so kunde eg gjerne. Livde eg ikkje, sa kunde eg lata vera.
       Daa sakna eg bikkja, ho som gret med meg og log med meg, ho som gjorde ugagn og tusund fantestykke, men ti tusund meisterstykke, og som hylte og gnall naar eg gjekk ifraa henne.
       Ein dag eg hadde ride 12 mil etter ein flat landeveg, og ingen ting hadde nauva, daa gav eg meg yver, slengde hesten i veiti, sette meg paa vegkanten og saag paa han:
       «Finst det daa ingen ting av korkje godt eller vondt i deg? No hev du daa bore meg baade snøgt og vel fram, og eg vilde so gjerne vera glad i deg og takka deg for den gode skytsen. Tenk um eg kunde faa klappa deg og strjuka deg og laata vel, so du med vart glad, og sette øyro, og svinsa med halen, og saag meg byrg og sjæleglad inn i augo! Men no ligg du der som ein myk-slede og veit um ingen ting. Eg kann ikkje ein gong vera kaut av deg; for hadde eg havt ein annan fraa same fabriken, so hadde han gjort det plent like snøgt.
       Kvi hev du ikkje liv!
       Eg kann blaasa luft inn i hjuli paa deg, so du vert trintare til aa gaa. Men livsens ande kann ingen blaasa i deg, og det er den eg saknar - di maskin der du ligg. Og du er det som vil løysa av hesten - hesten, denne hugfine skapning som græt naar han misser husbonden, - som er umtenkt som eit menneskje, - som dertil kann kneggja, traava, ausa, hoppa, spretta, bita, - vera vrang so vel som godsleg, lat so vel som idug, ærelaus og ærekjær, sta, krubbe­bitar, mannvond, gardfløygd, tak-ill, bakkeskjerr, halt, blesut, skjegl, starblind, og alt det andre; - han som kann sjaa med store draumtunge augo paa deg, so du fær hugverk, eller slengja med hovudet og kasta med bakenden so du maa læ.
       I staden for dette gilde staselege dyret med veldig manke og hale, skal det koma eimhest og «trikke» og «cykle» - ei verd av mekanik.
       Og menneskjens kjensla, kva vert det att av den! Ingen aa synast synd i lenger, ingen aa verta vond paa. - Kulde og sløgd all stad.
       Og endaa gjeng me her og harmast for at det gjeng for seint.
       For seint! Plent som me ikkje tids nok skulde naa den store framtids-audni.
 
[Notar:]
Ausa (um hesten): slaa med bakføterne
Skjegl: vindøygd
 

Frå Lesebok for høgre skular. Utvalde lesestykke i bygdemaal og landsmaal ved Arne Garborg og Ivar Mortenson. Tridje upplag. Kristiania: Alb. Cammermeyers Forlag 1901. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad