50/50

(Essay, 2010, utdrag)

Då pønken kom til Odda
 
Det hadde vore ein varm seinsommardag. Tung duft av syrinar blanda seg med den vanlige stikkande karbidlukta. Borte på smelteverket stempla karane nydusja ut frå ettermiddags- skiftet. I Opheimsgata blinka ein daudkjørt Lada ut på riksvegen. Frå ein reiseradio i Murboligen flomma røysta til Erik Bye. Oppe på den sørlige rådhusveggen nærma klokka seg ti.
    Då kunne Odda kjenne det. Ei buldring. Ei risting. Ei forskyving i sedimentære bergartar. Nokre dagar tidligare hadde Etna hatt det kraftigaste utbrotet sitt på 20 år. Det nordlige California blei skaka av eit uvanlig sterkt skjelv veka før. No var Odda neste på lista.
    For på scena i kinosalen stod ei samling krøtter som varsla om fenomenet engelsk kugalskap. Pønkebandet Crisis var ei tre akkordars kommandogruppe med slitne skinnjakker, nyolja traktorskor og tommehøgt spikarhår. Det var ein magisk augneblink. Pønken hadde komme til Odda.
    Pønken hadde svevd frå London, over Nordsjøen, rulla over Kvamskogen, susa gjennom Ålvik. Pønken hadde tatt ferja frå Kvanndal og plugga seg rett inn på sosialdemokratiets sentralnervesystem. Litt før klokka ti ein augustkveld i 1979 gikk vokalisten i Crisis fram til mikrofonen og tok til å torturere sine eigne stemmeband. Han vrengte ut teksten i den første pønksongen som Einar Gerhardsen høra fikk.
    Det var ein enkel tekst. Bare eitt ord. Til gjengjeld var ordet briljant.
    Frustration. Frustration. Frustration. Frustration. Frustra- tion.
    Nesten fire år tok det altså før pønken kom til Odda. Allereie 6. november 1975 heldt The Sex Pistols sin første konsert. Det var ti minutt med skamlaus, upreparert, nihilistisk og skranglete garasjerock detonert inne på St Martins School of Art i London. Pønkens sæd var spreidd, og han fall ikkje på steingrunn.
    Den kunstutdanna motemannen Malcolm McLaren brukte sexpistolane som levande utstillingsdokker. Han stæsja dei opp med s&m-klede, sikringsnåler og spikarhår. Moteretninga antimote var født. Den nye stilen gikk rett heim hos ein heil generasjon anarkistar, skuletaparar, runkarar og rebellar.
    Heime i Odda hadde vi sjølvsagt også hørt London kalle. Men dette var på den tida då etermedia var underlagde kontrollen til Det Norske Arbeidarparti og politiets overvakingsteneste.
    Vi levde i ein monopolistisk pre-larsroarsk periode, og Haakon Lie bestemte sjølv ved midnatt kva slags musikk som skulle spelast i radio og fjernsyn neste dag. Rock var eit obskurt kultprogram med Ivar Dyrhaug og Sigbjørn Nedland.
    Men det fanst undergravingsmekanismar. Vi pønkarane på skauen hadde radiomottakarar som tok inn BBC. Nokon kjente nokon som visste om nokon som hadde adresser til engelske plateklubbar. Vi såg ut som gode nordmenn, men lurte oss til å gå med sikringsnåler i dei etter kvart slitne kon- firmasjonsjakkene våre.
    Og ein kveld sendte fjernsynet eit opptak med engelske Sham '69. Den erfarne NRK-mannen Eyvind Solas skulle med dette eksemplet vise heile nasjonen kva slags svinesti musikken kunne utvikle seg til dersom ein slapp obsklasse- ungdommen til. Eg sat på tv-rommet nede i kjellaren heime og fikk heilmjølka i vrangstrupen. Sham '69 råspelte «Borstal
Breakout», og det var det tøffaste eg nokon gong hadde sett.
    Her var ein ny lyd. Ein ny stil. Eit nytt hyl.
    Pønken kom. Pønken såg. Pønken vann. Pønken hadde eit sjokkpotensial som det er vanskelig å fatte i dag. 11996 er det meste gjort. Ingenting overraskar. Ingenting betyr noko. Alt er ironi.
    Men pønken var ein handgranat, eit opprør mot det einsretta og snusfornuftige. Pønken var eit knyttneveslag mot dinosaurrocken og den søvndyssande fusjonsmusikken. Pønken var egalitær, her kunne alle vere med.
    Pønken var tre grep og ti tonn fuzz.
    Kinovakt Tveiten gikk opp og ned langs stolradene, rista heile tida på hovudet. Han heldt seg for øra mens Crisis gikk gjennom lydmuren. For ein gjeng med idiotar! Denne kvelden var det verkelig hòl i gjerdet på Valen!
    Men pønken var den nye herren no. British Oxygen Company kunne eige smelteverket og halve bygda så mykje dei ville. Pønken var det nye British Oxygen Company. Med ei giftig lanse stakk pønken hòl på Odda. Fri luft. Fri pust.
    Pønken stakk hòl på keisemda slik tapparane borte på verket opna smelteomnen med stakespetta sine. Kinovakt Tveiten pendla opp og ned inne i den kjære salen. Han for fram og tilbake slik han gjorde den gongen han kjørte den kommunale kostemaskina. Det kunne sjå ut som om han ønskte seg tilbake bak rattet. Då kunne han bare ha feia opp galskapen slik han gjorde det med ispinnar, sjokoladepapir og sigarettsneipar.
    Kinovakt Tveiten var ein frykta mann i Odda. Han var ein sosialdemokratisk sankt Peter som skilde snørrungar frå vaksne. Han stod alltid øvst i kinotrappa, vurderte kvart trinn ein tok. Aha, er den karen gammal nok til å sjåDoktor på sengekanten?
    Han hadde ein eigen tek med å vri kinobillettane for å avsløre våre manglande månader før fylte 16. Men no kunne verken Tveiten eller Einar Gerhardsen stanse oss. Pønken var ein flik av fridommen! Dette var vår kveld. We Mean It, Maaaan!!!
    Pønken stupbomba dei godtatte haldningane. Pønkarane banna, spytta og oppførte seg upassande på tv. Pønken var farlig. Pønken blei stoppa, sensurert og bannlyst.
    «Hundretusenvis av perverse ting renn gjennom hovudet mitt,» sa Johnny Lydon, betre kjent som songaren Johnny Rotten i Sex Pistols. Pønken var pill roten. Pønken var pervers og heilt vedunderlig.
    «Har du nokon gong hatt kjensla av å ha blitt lurt?» var siste meldinga frå Johnny Lydon i rolla som Johnny Rotten. Han skreik det før han rava av scena i San Francisco i 78. Sex Pistols var oppløyst.
    Seinare forklarte Lydon gruppas suksess med at dei alltid lykkast så godt med å mislykkast. På dei store kveldane skuffa Sex Pistols gong på gong.
    Tjue år seinare leverer gruppa igjen varene. Som feite førtiåringar skuffar Sex Pistols alle som har komme til sidan pønkutbrotet. For det er ikkje til å komme ifrå at pønken har vore ei gigantisk brystvorte som nye generasjonar har soge av. Det gjeld både klede, stil, haldning, musikk og formgiving.
    Pønken gav oss etter kvart briljante grupper som The Clash, Elvis Costello and the Attractions, The Pretenders, Public Image Ltd og XTC. Men då var pønken blitt nyveiv, Sid Vicious var død, og det heile var eigendig over. Sidan har alt vore etterdønningar og etterlikningar.
    Sex Pistols er no ute på vegen for ei felles sak: engelske pund. Rockens siste heilage ku er kjøpt opp av John Major og vaklar rundt som hormonsprøyta storfe.
    Opprøret er blitt nostalgi. Nittitalet tilbyr evig ungdom for alle under sytti. Pønken er gøy for rebellar i alle aldrar. Sex Pistols er ikkje lenger ein skandale. Sex Pistols er ei mediehending.
    Det kan sjølvsagt få ein til å spørje. Var det ultimate ungdomsopprøret bare ein PR-jippo - The Greatest Rock'n'roll- Swindle? Var pønken eigentlig roten inn til kjernen? Pønkens 20-årsjubileum er heilt i rørslas ånd. Ringen er slutta. Pønken har heile tida handla om frustrasjon. No er det slått fast: det er ikkje mulig å nå ekstase. Pønken er død. Pønken lever.
    Eg skulle gjerne ha avslutta med eit heftig avsnitt om blodpumpande pogodans i Odda rådhus ein augustkveld i 1979. Eg skulle ha skrive om knuste stolrekker, feite spyttkly- ser og rundt 20 sting i panna. Men det ville ha vore rein løgn.
    Publikum sat spreitt ut i kinosalen meir som gretne, gamle gubbar på blåfilm. Pønkentusiastane i Odda var eit hemmelig brorskap som var så hemmelig at vi ikkje eingong visste om kvarandre.
    Vi visste bare om nærmaste kontaktmann. No måtte vi endelig stå fram, og det heile var litt pinlig. Vi nikka forsiktig til kvarandre mens foten pumpa sosialdemokratisk i takt med tonane frå Crisis.
    Ute var det same trøytte Odda, Odda med desse fjella som grå elefantar. Tveiten låste kinodøra bak oss. Vi stod ei stund før vi rusla heim. Det slo oss at Crisis ikkje eingong hadde spelt så høgt at vi fikk naseblod av lyden. Har du nokon gong hatt kjensla av å ha blitt lurt?
 
Eg saknar det farlige som fanst i hjartet av pønken. Ferten av noko skummelt, av blod, sveitte og spyttklyser. Sjølvsagt var pønken infantil og idiotisk, og det er ikkje så mykje av musikken som vil bli ståande. Men kjensla av at noko står på spel, saknar eg i dagens pop. Pønken kom uansett aldri igjen til Odda. Samantha Fox kom. Ja, ein sur påskeaftan i 2007 kom Samantha Fox, men det er ei heilt anna historie.
                                                                                                (Bergens Tidende, 20.7.1996)
 
 

Frå Frode Grytten: 50/50. Samlaget 2010. Side 193-197.
Publisert med løyve frå forfattar og forlag. Elektronisk utgåve ved Nynorsk kultursentrum 2011.
© Anna publisering eller offentleg bruk kan berre gjerast med løyve frå forfattar og forlag.