Ein Fritenkjar.

 
Ein Fritenkjar.
 Ei Forteljing or Samtidi.
 XIV
 
 (Framhald.)
 
Den, som berre kunde ljuga! Den, som kunde løyna reint ned sine sanne Tankar og taka paa seg den Hamen, som desse Folk likad! – Ein Dag kom det yver honom som ein Sjukdom, at han vilde prøva med detta. Den, som livde i ei Daarekista, fekk bruka dei Raader som baudst. Naar e i n Mann stod mot hundrad tusund, so hadde han Rett til aa bruka Prettur. Det galdt meir enn eit Liv her; det galdt Livsens Lukka fyr tvo. Dessutan. . . han livde ikkje i heil Sanning no helder . . . Han tagde med sine Tankar, der han visste det berre vilde gjera vondt aa tala; so kunde han taka eit Stig til . . .! Han tok Pennen med skjelvande Haand og vilde skriva eit Brev til Presten Vangen. Det skulde vera kristelegt, at den Gamle skulde koma fraa sine Mistankar. Han skreiv og han skreiv; det baud hardt imot, men han skreiv; tilslut var Brevet ferdugt. Men daa han las det igjenom, vart han skamfull som ein Hund og slengde det beint paa Varmen.
 
So gjekk han og ynskte, at han aldri var komen innpaa desse Tankar. Kvi skulde han tenkja, han meir enn andre Theologar? Hadde han rolegt faret dei vanlege Vegjer og vortet ein vanleg theologisk Kandidat, so hadde han no havt Livslukka si. ”Og naar alt kjem ihop, so er det no d e n, det gjeld um,” tenkte han. ”Me er alle Egoistar, og det hev me Rett til! Er me fyrst komne inn i detta arme Livet, so er det ikkje meir enn rimelegt, at me tek til oss av Rettarne.” Og kor mykje kom det i Grunnen an paa, kvat Ein trudde! Det var Ingen som visste, kor den fulle Sanning var aa finna; det rimelegaste var, at ho ikkje fanst; det, som det galdt um, var til siste Slutten det – aa vera stød i Sitt. ”Og den, som kastar seg heilt inn i ein Tanke-Ring, han vert stød i Sitt. Det er ingen Theolog, som saknar Tankens Fridom... Er Ein fyrst komen inn i den Troll-Ringen, so finn Ein seg godt der og tykkjest tenkja fælande ’fritt’, ja friare enn alle... Det er liksom dei Bergtekne: naar dei drikk av Trollhornet, so gløymer dei kor dei er ifraa og kjenner ingen Lengt meir etter Sol og fri Luft . . . Og so gifter dei seg og røykjer Tobak og er sæle.” – Men han tottest likevæl ikkje kunna koma inn i denne ”Troll-Ringen.”
 
Det verste var, at han ikkje kunde arbeida. Han sette seg til med ei Bok og las . . . tri Linur fram, so sat han og drøymde. Han tok Pennen og vilde skriva; skreiv Yverskrifti, mynstrad med fyrste Setningen, skreiv nokre Ord og strauk dei att, og so sat han og drøymde. I timevis, ja i yktevis. Det var slik, at han saag seg mest yvergjeven.
 
Han maatte spreida Tankarne, han maatte hava Letting. Han fekk ein underleg, vill Hug til Moro og Suml, som han ikkje fyrr hadde havt. So skjemdest han yver det med. Men naar Tankarne kom veltande som Dragsui ved Strondi og Sorgi glødde som ein tærande Eld, so kom Villskapen upp att. ”Han tek til aa liva flott no,” sagde Kammeratarne hans. Og det var sannt. – Men det hjelpte ikkje.
 
Han kjende seg tilslutt jammerleg sjuk og uppriven, og fekk ein dragande Lengt etter Kvild og Fred. Barnetidi og Barnetrui steig fram fyr Minnet hans, milde, varme, fagre som Dikt. ”Um eg endaa prøvde aa vinna att Barnetrui -? Eg var sælare med den, og slikt gjeng an fyr so mange andre -?” Det var ein fin, solklaar Sundagsmorgon; Kyrkjeklokkurne tok til aa ljoma, fredelegt, signande, med lang, graatfull Dirring utyver ein syndefull Heim. Han tok paa seg og gjekk – aat Kyrkja. Han kjende seg skamfull, rædd, som ein fortapt Son; men tusund sæle, solfulle Minne steig upp i honom og fyllte honom med Graat. Og som Kyrkja steig fram mot honom, breid og tung, full av Aalvor, kjende han det som nokot framandt og fælt, at han nokotsinn hadde tenkt aa riva seg laus fraa henne! – Han kom inn; Orga gjekk som eit rullande Hav og tyngde og bar honom paa same Tid; uppe paa Altaren stod Frelsaren i Getsemane, og Judas kom med Vakti fyr aa forraada honom . . . ”Er det Jesus av Nasaret, de leita etter, so er det meg!” – sagde Frelsaren og saag paa Judas med Augo, som aatte all Himmelens Sol, men og all Himmelens lynande Eld. . .Hauk seig ned i ein Stol og kjende seg uendeleg liten. Og alt det han hellest totte var stort, all Mannsens Vit og Kunst, all hans eigen Filosofi og alle hans eigne vise Tankar . . . det vart so armt, so armt! - -
 
Han hadde ikkje Salmebok; men ein Mann som sat der ved Sida, leet honom sjaa med seg. Og Songen steig, sterk som ein Storm, boren av Havrulling fraa Orga -:
 
”Ve mig, at jeg saa mangelund
i Vellyst haver svævet,
og Naadens dyrebare Stund
saa skjødesløst henlevet!
Naar Gud sin Naadesol paany
hver Morgen over mig lod gry,
da lukte jeg mit Øie.
 
Ve mig! min Vantro Hjertet saa
som med en Laas og Lænke
tillukte, naar Gud bankte paa;
jeg vilde ei betænke,
at Jesu Naades mindste Flig
mer end al Verden gjorde rig,
som før jeg havde prøvet.
 
Se, jeg er den forlorne Søn,
som selv sig vilde raade
og ødte bort sin Arv saa skjøn
for skidden Lyst og Baade.
Mig smagte ikke Himmelbrød,
men Verdens Lystemad var sød;
nu faar jeg andet finde.”
 
Han vart so full av Graat, han kunde ikkje syngja med. - - -
 
Men so kom Presten upp paa Stolen. Det var ein lang, sped Mann med bleikt Andlit utan Skjegg; han hadde eit veikt, kvinande Maal og skreik fælt, naar han sagde nokot, som han totte var godt. Han heldt ei lang Bøn, som fraa Fyrst til Sist var ihopsett av theologiske Talemaatar og Bibelspraak. So heldt han ein lang Tale, som var ihopsett paa same Maaten. Gamle Talemaatar, tome og fortoggne: Hauk kunde det paa Rams alt ihop. Ikkje ein einaste ærleg, sjølvtenkt Tanke, alt tillært etter autoriserade Bøker og autoriserade Læremeistrar. Ikkje eit Ord, som tydde paa ærleg Gransking og Ettersøkjing av nokon Ting, ikkje eit Ord, som kunde visa, at Presten i Grunnen sjølv forstod det han sagde, - Leksur, Leksur fraa Upphav og til Ende.
(Meir.)
 
 

 

Frå Fedraheimen 05.02.1879

Elektronisk utgåve 2007 ved Norsk Ordbok 2014 og Nynorsk kultursentrum