Edvard Hoem: Mors og fars språk

Foredrag i høve Den internasjonale morsmålsdagen Ivar Aasen-tunet 22. februar 2009

Sidan eg i ferd med å bli vaksen, prøver eg å ta det med fatning, når verda går meg imot. Det finst ei tid for alt, som skrive står: Ei tid for å vera opprørsk og hardtslåande, ei tid for å vera smidig, ei tid for å vera kompromisslaus, ei tid for å forsone seg med verda. Eg prøver å unngå å bli ein gamling som gneldrar om alt som det i alle tilfelle er for seint for meg å rette på. Eg prøver med andre ord å forandre meg. Eg vonar eg vil lykkast, men er ikkje sikker. Eg har  eit sårt punkt:
 
Når nokon snakkar nedsettande om språket mitt, har eg vondt for å vera verdig og imøtekomande. Så seint som i sommar, da eg var på førtiårsjubileum for artiumskullet mitt, kom ho som i si tid var den penaste i økonomiklassen på Molde gymnas, og som i ungdommen dessverre ikkje ofra meg så mange augnekast, og gratulerte meg med min litterære framgang. Raskt la ho likevel til at ho ikkje hadde noko til overs for den målforma eg hadde valt, og at ho derfor ikkje hadde lese noko av det eg hadde skrive. 
 
Etter førti år i vingarden, som eg kallar det, greidde eg ikkje å la vera å ta det personleg. Den vakre vart ulykkeleg da ho såg at eg vart arg. Frå hennar side var det  ikkje meint som ei fornærming. Ho kom for å komplimentere meg, og utan anna ærend enn å vera ærleg når det gjaldt kva ho personleg meinte om nynorsk skriftmål.
 
Om eg nokon gong treffer henne igjen, må eg prøve å forklara kvifor språket er eit spørsmål av djup personleg art og står i ein annan kategori enn for eksempel spørsmålet om kva parti eg stemmer på, eller kva slags mat eg vil ha på middagsbordet. Når nokon snakkar stygt om språket mitt, trør dei over ei grense. Det som kanskje ikkje var meint som anna enn ei språkpolitisk markering, blir for meg eit angrep på alt eg har skrive på dette språket og dermed på det som eg har brukt livet mitt til. Om eg skal ta meg sjølv alvorleg, kan eg ikkje stå godmodig og høyre på folk som fråkjenner språket mitt alle kvalitetar. Men i staden for å ta igjen, burde eg kanskje heller forklara kvifor nedsettande merknader om språket mitt kjennest som ei krenking. Og så må eg på mi side spørja kvifor vi er komne så kort i arbeidet for å gjera nynorsken allment akseptert i det norske samfunnet. Ufatteleg mykje strev har det vore, i fleire generasjonar, med å gi nynorsken det rommet han fortener i media, i næringslivet, i skulen. Etter hundre og femti års målreisingsarbeid er framleis eit fleirtal i den vaksne befolkninga negative til å lesa ei bok på nynorsk. Dei store riksdekkande avisene, eller redaktørane der, meiner framleis det er grunn til å nekte nynorskskrivande journalistar retten til å bruke den målforma dei er mest fortrulege med. Påfallande nok er det visst heller ikkje noko problem for eit fleirtal av journalistane. I alle fall høyrer vi lite frå dei. Det er for enkelt å avvise nynorskmotstanden hos redaktørane i dei største avisene med at den er motivert av fordommar og økonomiske omsyn. Det er faktisk verre enn som så. Det er comme il faut å snakke som om nynorsken framleis var eit uferdig og ufullstendig språkprosjekt. Det er lov i fint selskap å gjera seg lystig over eit skriftspråk som i alle fall blir brukt av ein halv million menneske. Kvar kjem legitimasjonen av nynorskhatet frå, og kvifor er det så viktig for så mange å hata nynorsken? Det nynorske prosjektet er kome i vanry også hos dei mange det skulle frigjera.
        
Korleis kunne det bli slik?
 
Om vi skal svara på dette spørsmålet, må vi gå til historia, til dei sosiale føresetnadene og den politiske situasjonen som den norske målstriden oppstod i. Det er ikkje berre vår eiga skuld at folk tillet seg å møte språkleg argumentasjon med spott og latter.
 
I fleire år har eg arbeidd med ein biografi om Bjørnstjerne Bjørnson. Eg er lei for å måtte seia det, men ingen har gjort så mykje for å gjera striden mellom målfolk og riksmålsfolk så uforsonleg som han. Ingen har brukt så dryge formuleringar som han og snakka så nedsettande om målreisingstanken som han. Det er for tidleg å gå i detalj om hans rolle i den norske målstriden, men det er eit faktum at utan hans enorme polemiske innsats ville styrkeforholdet mellom dei to norske skriftmåla truleg vore heilt annleis. I nokre månader i sin ungdom såg Bjørnson med sympati på målstrevet, og i alle fall hadde han stor sans for Ivar Aasens historiske innsats. Men før han var tjuefem år gammal, hadde han bestemt seg for at dette ikkje var vegen å gå.  Han polemiserte enno ikkje offentleg, men i breva hans ser vi det. Målstrevet var for han bakstreversk og isolasjonistisk. Det ville føre oss tilbake til eit meir primitivt historisk stadium og isolere oss frå omverda. Om landsmålet vann fram, ville det bryte med den skandinaviske språkfellesskapen og gjera norsk litteratur meir framand for folka i andre land i Norden. Behovet for eit norsk språk til erstatning for det reine danske språket var også Bjørnsons livsoppgåve. Målfolket kjempa derfor frå starten av mot eit alternativt språkprosjekt,som Bjørnson og andre oppfatta som norsk. Fornorskingsprosjektet kan vi kalle det, det prosjektet som Bjørnson stod i brodden for, saman med dei andre forfattarane i si tid, og reformatoren Knud Knudsen. Alt frå 1850-talet levde desse strategiane side om side. Den eine baserte seg på Ivar Aasens norske grammatikk og enorme innsamlingsarbeid, saman med den typenorma som han presenterte gjennom Prøver af Landsmaalet i 1853. Den andre vegen vart til gjennom det litterære arbeidet til Bjørnson, Ibsen, Kielland, og ei lang rekke andre framståande forfattarar.
 
I alle fall frå 1870-talet kjenner Bjørnson seg truga av målstrevarane, og han blir redd for at dei skal vinne fram. Han oppfattar det som hårreisande feil at vi skal samle oss om Ivar Aasens språk som det einaste språket i landet. Han blir redd for at hans livsverk skal koma i skuggen av eit sigrande landsmålsprosjekt. Bjørnson er mannen som har hovudansvaret for at tonen vart så hard og uttrykksmåten så beisk. Mot slutten av livet vart kampen mot landsmålet ikkje berre eit standpunkt, men ei livsoppgåve. Samtidig er det verdt å minne om at han i bøkene sine gjekk lenger og lenger i norsk lei når det gjaldt ordforrådet. Den stadige fornorskinga av bokmålet heldt fram, også i det 20. hundreåret, ved forfattarar som Sigrid Undset, Johan Falkberget og Aksel Sandemose. I den første etterkrigstida var det ein heil flokk med forfattarar som drog språket meir og meir over på norsk folkemåls grunn. 
 
Men stillingskrigen dei siste femti åra har gjort at bokmålet har gått tilbake til eit meir konservativt formverk. Nynorsken har tapt mykje, men den verkeleg store taparen er det radikale bokmålet, som i det første tiåret av det tjueførste hundreåret berre kan mønstre ein verkeleg stor forfattar, Per Pettersson. Da striden blussa opp igjen på femtitalet, fekk vi ein ny omgang med språkstrid ikledd skjellsord og latterleggjering, og i tida som er gått sidan, er eg ikkje sikker på kven som har vore verst, målfolket eller riksmålsfolket. Både i min ungdom og sidan har det vore nok bråkmakarar som har fråkjent motstandarens språk all ære og alle kvalitetar. Eg trur vi vil stå oss på å skifte våpen. For målet vårt kan ikkje vera å rydde den andre målforma ut. Målet vårt er å kreva nynorskens rett, og den enkeltes rett til språkleg fridom.
 
Vi må leva i den verda som er, og med den språksituasjonen vi har. Eg vil neppe få oppleva at nynorsken vinn full anerkjenning eller får tilslutning frå eit fleirtal i folket. Eg må også leva med at mange er like knytt til den andre som eg er knytt til nynorsken. Når eg møter brushanar i nynorskflokken som snakkar nedsettande om bokmålet, blir eg forstemt. Eg trur vi i iveren etter å vinne fram med vår rett, har vore for flinke til å skaffe oss fiendar. Eg må, om eg sjølv vil ha respekt, leva med at andre vil ha respekt for sitt morsmål og sitt hjartespråk. Men det er ikkje berre slik at eg må hevde at denne rettferda må skje fyllest på kvar side. Eg må legge til at det som samlar oss er meir enn det som skil oss, og det vi har felles, er meir enn det vi har kvar for oss.
 
Sjølv om det norske språket er kløyvd to skriftlege normer, disponerer vi etter mi meining ein felles språkleg og litterær arv. Nynorsken og bokmålet høyrer ikkje berre dei til som skriv dei to ulike språka, men heile folket til. Bjørnsons og Ibsens verk er ein del av mi tradisjonshistorie, på same måten som Garborg og Vesaas. Eg lever med Petter Dass og Landstad, Wergeland og Hamsun. Om dei brukte aldri så mange danske former, var dei norske forfattarar, dei skreiv om det landskapet som er det norske landskapet, og eg må kjennast ved det dei har gjort. For Ivar Aasen var dette heilt innlysande. Kvifor skulle det ikkje vera det for oss? Eg er ikkje ein nynorsk lesar, eg er ein norsk lesar, og eg les norske bøker, anten dei er skrivne på bokmål eller nynorsk. Og enda meir: Eg ønsker å skrive bøker som er tilgjengelege og kjennest fortrulege for alle som forstår norsk språk. Eg er og skal vera ein norsk forfattar, ikkje ein nynorsk forfattar. Eg skriv ikkje for folk med eit bestemt språksyn, ikkje for min eigen landsdel eller for ein bestemt slags folk i det norske samfunnet. Eg kan ikkje hylle meg inn i ein retorikk som seier at skriftspråket majoriteten bruker er mindreverdig, at det ikkje er norsk, at det ikkje er ekte, på same måten som eg må ta til motmæle når nokon seier at nynorsken er eit kunstprodukt utan grunnlag i tradisjonen, eit påfunn som ikkje har vist seg å ha livskraft i allmenn bruk. Eg må akseptere og aktivt fremja eit synspunkt som går ut på at også dei andre har eit morsmål, eit hjartespråk, som er like fullverdig og like aktverdig som mitt eige morsmål og hjartespråk. Språkkløyvinga i det norske samfunnet er eit faktum, dei to målformene har begge bestått si prøve, og dei er komne for å bli. Den nynorske tradisjonen høyrer ikkje nynorskfolket til, den er heile nasjonens arv, ein skatt vi må ta vare på, hegne om. 
 
Den tittelen eg fekk oppgitt for dette foredraget, er: Mors og fars språk.For no å byrja med det heilt konkrete: Både nynorsken og bokmålet var mors og fars språk. Verken mor eller far hadde nynorsk som opplæringsspråk da dei begynte på folkeskulen. Den første rettskrivinga dei begge lærte, var 1917-retninga i norsk bokmål. Men da far kom over i fjerde klasse, gjekk skulen på Hoem i Fræna over til nynorsk som opplæringsmål, og på Vidarheim skule i Øyer der mor voks opp, fekk elevane lære nynorsk ein skuletime i veka frå og med fjerde klasse. Både mor og far skreiv to språk. Far brukte meir og meir nynorsk både skriftleg og munnleg på si endelause reise som predikant i førti år. Men han hadde alltid to biblar i predikantveska, for Bibelens ord skulle alle ha tilgang til på sitt eige hjartespråk. Somme stader var frontane så harde at det nynorske bibelspråket vart oppfatta som framandt og uvedkomande. Da la far nynorskbibelen til side og tok bokmålsbibelen fram. Andre stader, også i bokmålsområde, sette dei pris på å høyre den vakre nynorsken i Indrebø-bibelen, og dei som lytta, om dei var bokmåls- eller riksmålsfolk, kunne gle seg med far over dei poetiske vendingane der. 
 
Mor skreiv bokmål fram til den dagen da ho fylte femti år. Frå da av var alt ho gav frå seg skriftleg, anten det var ein handlelapp eller eit brev, på feilfritt nynorsk. Far skreiv mange hundre reiserapportar til Indremisjonsselskapets hovudkontor i Staffeldtsgate i Oslo på nynorsk, men da han vart eldre, kom ein eller annan med kritiske kommentarar til nynorsken hans, og skulda han for å ha mange rettskrivingsfeil. Dette gjekk innpå han, og frå hans siste aktive år var mange av rapportane hans på bokmål. 
 
Men landsmålet og riksmålet var ikkje uforsonlege fiendar i min barndomsheim. Vi hadde ikkje råd til det. Eg vart opplært til å kjenne att venleiken i begge delar. Gjennom å sitere eit salmevers eller eit bibelvers kunne ein ære både det eine og det andre språket. Minst av alt kunne ein snakke nedsettande om det språket som andre hadde valt. Dersom ein skulle vinne respekt for sitt eige språk, måtte ein også respektere dei som gjorde eit anna val. Mor og far var nynorskfolk, men ikkje organiserte målfolk. Da eg drog ut i verda, fekk eg ikkje noko råd med på vegen, men eg trur dei begge var glade for at eg valde nynorsken som mitt språk, samtidig som eg også reknar riksmålet og bokmålet som ein del av min språklege arv.     
 
Eg har overlevd med nynorsken som skriftspråk. Eg har aldri sett grunn til å gå ifrå det. Jo, nokre gonger, kanskje når krubba var tom, og eg såg kor lett det var å nå lenger ut for dei som hadde eit meir akseptert språk. Men i alle andre samanhengar enn den pekuniære har nynorsken vore ein skatt, eit privilegium. Eg takkar dei som skapte det nynorske skriftspråket fordi ein slik reiskap var tilgjengeleg for meg. Nynorsken vart ein livslang kjærleik og eit like langvarig granskingsprosjekt, med dei problem og den smerte som livslang kjærleik gir. For det som varer eit liv, trenger noko anna unna, det krev ein truskap, og det har dermed sin pris, i det ein ikkje får gjort, det ein må forsømme. Når eg likevel ikkje angrar, er det fordi eg fekk meir enn eg gav tilbake, og fordi eg fann meir enn eg gjekk glipp av. Nynorsken vart mitt hjartespråk og min vingard. No har eg altså arbeidd førti år i vingarden, og det lid vel mot kveld, men er det noko eg er redd for, så er det at kvelden snart skal koma. Eg vil gjerne døy med dei nynorske sjumilsstøvlane på. Men det som gir mest trøyst, er at språket vil vera der, sjølv om eg går min veg.  
 
Det var ikkje opplagt at det var nynorsken som skulle vera min skriftlege reiskap, sjølv om eg hadde nynorsk heile folkeskulen og valde nynorsk da eg kom inn i vidaregåande skule. Det var gode grunnar til at eg heldt på nynorsken, men eg kunne også, teoretisk sett, ha lagt den bort. Det var ikkje nynorsken som var viktig for meg da eg byrja å skrive, det viktigaste var at eg ville uttrykke meg, og hadde ikkje nynorsken vore der, ville eg ha valt eit anna språk. Fleire av dei første hjelpelause dikta mine skreiv eg på bokmål, men heldigvis vart ingen av desse dikta publiserte. Målmann var eg ikkje da, det er noko eg vart sidan, og når eg tenker på det, er det framleis sjeldan eg bruker det ordet om meg sjølv, for det ber på visse assosiasjonar som eg  ikkje vil identifisere meg med. Eg veit at eg kan finne ut eksakt kva dag eg vart ein slags målmann, om det no var det eg vart, eg treng berre å gjera eit søk i lokalavisa Romsdals Budstikke.Det spelar i og for seg inga rolle, eg trur det var sommaren 1967. Eg arbeidde som ferievikar, og det skjedde ei stygg traktorulykke i Aukra kommune som skulle omtalast på første side. Eg hadde brukt skiftevis nynorsk og bokmål fleire somrar som ferievikar, og skifte språk etter kva område eg skreiv frå; kommunereferata frå Molde bystyre på bokmål, dei frå Vestnes på nynorsk. Men altså: Eg skulle skrive om ein traktorulykke på Aukra. Eg skreiv på nynorsk.
 
Redaksjonssekretæren, eg utelet namnet, vart rasande. Han ville ikkje ha grautmål, og det var han som var ansvarleg for dette nummeret. Han forlangte at eg skulle omsette min eigen artikkel. Eg kunne ha gitt meg. Hadde det skjedd eit år tidlegare, ville eg sikkert ha gitt meg. Men no var eg trass alt blitt atten år, og eg hadde bestemt meg for å bli forfattar. Eg hadde til og med snakka med ein forfattar og vist han dikta mine, og han hadde gitt meg eit visst håp. Eg kom derfor på at eg skulle nekte. Det var ordrenekt på lyse ettermiddagen, og redaksjonssekretæren ville omsette artikkelen sjølv, eller ta meg av saka, som det heitte den gongen også. Redaktøren vart involvert. Han vreid seg litt, men han støtta meg. Han sa at Aukra trass alt var ein nynorskkommune. Redaksjonssekretæren ropte grautmål enda ein gong, og kanskje også ein del andre mindre fine ord, men han måtte gi seg. Eg minnest at han ropte medan han fjerna seg, bort gjennom redaksjonslokala og inn til faktor som stod og brakk om første sida på Romsdals Budstikke for neste dag. Eg hadde tatt eit standpunkt og gjort eit val. 
 
Hadde eg ikkje fått støtte, ville eg ha gitt meg. Jobben som ferievikar var viktigare for meg enn språket. Av og til, når eg høyrer rettruande målfolk moralisere over at andre menneske gjer det lett for seg, tenker eg på kor nær eg da sjølv var å gjera det lett for meg.
 
Det språket som er mitt språk, er ikkje noko eg har for min eigen del. Det er ein del av det norske, det å vera norsk. Og heller ikkje det norske var der frå uminnelege tider, det kom ikkje rekande på ei fjøl Det vart skapt, i spennet mellom menneske som såg langt fram, og den store hopen av norske menneske som drøymde om ei betre framtid, men som enno ikkje visste kva det norske var. Naturlegvis kan vi seia at det norske har vore der i tusen år, i den forstand at dei som levde på desse knausane for tusen år sidan, snakka eit språk som likna på det språket vi snakkar. Men det norske vart til fordi noko identifiserte det og løfta det fram, skreiv det fram, skapte det, forma det, og gav det til oss. For hundre og femti år sidan sa den unge Bjørnstjerne Bjørnson at dei fleste norske enno ikkje visste kva det norske var. Gjennom litteraturen og dei demokratiske reformene, og på teatret, som inntil da hadde spela på reint dansk, steig det norske gradvis fram. Bjørnson skapte Norge og vart skapt av Norge, som den danske forfattaren Herman Bang uttrykte det ved Bjørnsons død. Seinare reiste han altså land og strand for å stanse framgangen for landsmålet, han vart jaga i Lærdal og tiljubla i Fredrikstad. Han som meir enn nokon annan skapte det norske, vart den første formannen i Riksmålsforbundet. Det er noko vi som er nynorskfolk må leva med
 
Vi som vil fremja nynorskens sak, står oss på å vise vidsyn og generøsitet. Vi deler alt norsk språk med dei som tenker annleis enn oss og skriv ein annan norsk enn vi gjer. Nynorsken høyrer ikkje målfolket, men alt folket til. Kanskje er den viktigaste oppgåva no å minne det norske folket om at nynorsken er ein  del av fellesarven. Vi må gjera det lett å lære og forstå nynorsken. Vi må få ein standardnorm som med eit minimum av unntak, som kan leggast inn i skriveprogramma til journalistane, og eg meiner at denne standarden finst, det er berre å utarbeide den og systematisere den. Fleire titals norske skjønnlitterære forfattarar skriv i dag ein moderne og radikal nynorsk som er svært einsarta. Forfattarane som gjestar Aasen-tunet gjennom åra, skriv nesten heilt likt. Det finst også sterke grupper blant målfolket som vil skrive meir tradisjonalistisk, og eg respekterer det. Kan hende må vi enno ei stund ha to slags nynorsk, moderne og tradisjonell nynorsk, og folk kan velja som dei vil – avisene kan gjera det same. Det finst ein tradisjonsnynorsk både i eldre rettskriving og eldre litteratur som kan danne basis for ein slik skrivemåte også i 2009. Men hovudtendensen blant dei nynorske språkbrukarane er at dei skriv moderne nynorsk, og tar omsyn til at talemålet har endra seg også i den tida nynorsken har eksistert. Det inneber ikkje at ein skal gjera nynorsken meir lik bokmålet, men at ein skal skrive innanfor eit vokabular og ein grammatikk som folk over heile landet kan kjenne seg heime i og kjenne seg igjen i. For nynorske høyrer barna våre til, også når dei ikkje skriv nynorsk. 
 
Slik som dei to målformene har nærma seg kvarandre, framstår det meir og meir som ein anakronisme at folk ikkje kan gjera eit personleg val, men må halde seg til autoritetar når det gjeld kva slags målform dei skal skrive. I mange norske aviser trivst nynorsken og bokmålet side om side, i andre er nynorsken forboden. Salmeskatten og kyrkjespråket er blitt rikare fordi begge målformene finst. Vi høyrer dessutan med i ein stor nordisk fellesskap på meir enn tjue millionar menneske. Svenske ungdommar snakkar språket sitt, vakkert og fritt, fordi det er fritt, i forretningane i Oslo, der det berre for nokre år sidan var vanskeleg å snakke nynorske dialektar. I eit samfunn der språka ligg så nær kvarandre, burde språket knytast til personen, meir enn til institusjonen. Eg drøymer om ei framtid der det personlege språkvalet er blitt ein borgarrett. Den som vel nynorsk skal fritt kunne bruke det,  i alle samanhengar der ikkje gode grunnar talar for at det skal gjerast eit overordna val. Liturgien i kyrkjene er eit slikt overordna val, men eg kan ikkje sjå at pressespråket er eit slikt val. Eg ønsker meg ei civil right lovfor språket som seier at  det frie valet av norsk målform ikkje skal krenkast. Det ville gjera slutt på norsk språktvang og begge partar ville bli friare. 
 
Da eg for nesten tjue år sidan begynte som teaterkritikar i Dagbladet, vart eg kalla inn til sjefredaktør Arve Solstad for å diskutere vilkåra for tilsettinga, og Solstad konkluderte samtalen med følgjande setning, ordrett sitert: Og avisens sprog er… øh bokmål! 
 
Det var ein situasjon eg hadde vore ute for enda tjue år tidlegare, derfor var eg ikkje ubudd. Det gir eg f… i, svarte eg. Det oppstod ein uhyggeleg lang pause. Så skunda eg meg å seia: Denne saka må vi aldri nemne meir. Du må da hevde din redaktørrett og eg må hevde mitt forfattarrett. Da blir dette ikkje noko av. Vi må rett og slett lata som om dette spørsmålet aldri kom på tale.
 
Ja nettopp, sa Solstad og såg tomt og tankefullt gjennom brillene, og eg bukka og gjekk. Sidan skreiv eg meir enn to hundre artiklar på nynorsk i Dagbladet, og ingen nemnde saka med eit ord. Ikkje eit einaste brev fekk eg, fordi eg skreiv nynorsk i Dagbladet. Eg trur ikkje Solstad fekk brev om det heller. Ingen andre sa noko. Eg trur dei fleste etter kvart ikkje la merke til det ein gong. Det var eit gentleman’s agreement. Eg skulle ønske vi kunne få fleire slike avgjerder. Det vi som skriv nynorsk vil ha slutt på, er ikkje bokmålsdominansen. Den må vi leva med. Men vi vil ha slutt på intoleransen, absolutismen, fanatismen, fundamentalismen. Mors og far språk må kunne utfalde seg i sitt mangfald, slik tradisjonen har gitt oss det. Dei redaktørane som forbyr nynorsken plass i riksavisene stenger ikkje berre oss nynorskfolk ute, dei stenger ein del av sin eigen tradisjon ute, dei gjer alle lesarane sine fattigare.
 
Eg skriv for dei som les Dagbladet, Aftenposten og VG. Eg skriv ikkje for målfolket, eller for dei som snakkar og skriv nynorsk. Eg skriv for dei som forstår norsk, og i neste omgang for dei som bruker språk som bøkene mine blir omsette til. Når bøkene mine kjem ut på tysk, eller på eit anna språk, skriv eg for dei som meistrar desse språka. Når omsettinga er god, kan eg kjenne igjen mi eiga stemme også på engelsk eller tysk. Det er ein stor ting for ein forfattar som uttrykker seg på eit stammespråk at han eller ho blir omsett til større språk. Det er ikkje berre på grunn av at ein da får fleire lesarar og eventuelt større pengar, men fordi ein forfattar mest av alt vil bli vurdert av lesarar som ikkje kjenner din bakgrunn og føresetnadene for det eg skriv. Eg vil så gjerne bli vurdert etter pålydande. I Norge opplever eg ofte at eg blir vurdert ut frå alt anna enn det eg skriv. Kvar gong eg opptrer utanfor verket, merkar eg det. Det er lett å koma i vegen for seg sjølv. Eg har vore med i mange krigar som ikkje var spesifikt litterære. No ligg eg helst i forsyningstroppen for dei som fører krig for at nynorsken skal leva og blomstre.
 
Eg kan godt seia at nynorsken er mitt hjartespråk, men heilt presist er det ikkje. Det som eg har på hjartet kan også uttrykkast på eit anna språk, sjølv om det er nynorsken som ligg best til rette for det, og som får det til å klinge best, når det er eg som skal skrive det. Eg kjenner nynorsken som høgspråk, frå Bibelen og kyrkja, som lågspråk frå den folkelege omgangen i min barndom og seinare. Eg har streva med å finne fram i nynorskens skiftande rettskrivingar og valfrie former gjennom førti år, til eg no nesten aldri er i tvil om kva slags former eg skal bruke eller kva slags ord eg skal velja. Men det er klart det har kosta meg lesarar og popularitet, i alle fall fram til Mors og fars historievar det heilt klart slik. Eg opplevde at folk klandra meg fordi eg ikkje ville skrive på det språket som folk helst ville lesa. På grunn av den stutete målbruken som målfolk somme gonger bruker, vart eg også identifisert med ei oppfatning som går ut på at eg meinte andres språk ikkje var godt språk. Eg har aldri kunna tillate meg ein slik sjargong, og heller ikkje har det gitt meining for meg å kalle bokmålet for dansk eller eit dårleg språk. Sidan eg var tjue år gammal har eg hatt omgang med forfattarar som Kjell Askildsen og Bjørg Vik, og alle forstår at det ville vore absurd om eg skulle skulde dei for å skrive dansk eller føre eit dårleg språk. Eg har aldri meint at det finst gode og dårlege målformer, berre at det finst godt og dårleg språk, hos dei som skriv, anten dei skriv det eine eller det andre språket.
 
Så vart det, så vidt det var, nynorsk for meg. Eg skal ikkje seia at eg telte på knappane. Men eg debuterte på det tidspunktet i verdshistoria da det var aller lettast å bli yrkesforfattar på eit minoritetsspråk som nynorsk. Og eg valde nynorsk, det var ei slags solidaritetserklæring, og det fall best saman med det eg hadde på hjartet. Framleis, medan eg skreiv ferdig mi første diktsamling, kjende eg at språkbruken min ikkje var stø, og da eg før jul i 1968 gjekk opp til examen philosophicum ved universitetet i Oslo, skreiv eg på bokmål fordi eg var usikker på om eg hadde nok nynorsk terminologi. Alle lærebøkene var jo på bokmål, og eg hadde skrive altfor lite som logikk og filosofi. Eg opplevde det likevel som eit nederlag, og sidan har eg skrive på nynorsk, med unntak av  ei bok som var eit oppdrag, og oppdraget innebar at eg måtte skrive på bokmål. 
 
Å vera nynorskforfattar kosta meg ingen stor kamp, frå og med Kjærleikens ferjereiser,skriven i 1974, altså for trettifem år sidan, var eg rimeleg akseptert. Eg har ikkje lidd for saka, og har heller ikkje hatt kjensla av at eg har bore korset, som ein av mine kjenningar uttrykte det. Det er i og for seg ikkje noko oppsiktsvekkande i at ein forfattar skriv på eit lite kjent språk. Det er mange som skriv på enda mindre språk, færøyingane og islendingane gjer det. Det finst folk som skriv på språk som nesten ikkje eksisterer lenger, som Isaac Singer, han skreiv på jiddisch. Men han skreiv godt for det. Det som er godt, sigrar til slutt, det som er godt varer og kjem til syne igjen, også om det blir gløymt ei tid. Heimlandet Barndomvart ikkje omsett til noko språk da den kom ut i 1985. Men no tjuefem år seinare, kjem den ut på tysk og russisk, og kanskje på fleire språk. Den mest lokale av alle mine bøker, ved sida av Mors og fars historie, kjem ut på to store verdsspråk, fordi eg kanskje der var nærast det som var mors og fars språk: Morsmålet, språket i min barndom, som står i eit nærast magisk samband med andre morsmål og barndomsspråk. Mors og fars historie ber med seg klangen frå tusen andre familiehistorier. Dei som høyrer om mi mor og min far, kjenner at deira eiga barndomshistorie og familiehistorie stig fram igjen.
 
Det skjedde noko, etter nesten førti år, med Mors og fars historie.Eg vart invitert til byar og stader i Norge der eg sjeldan og aldri hadde vore før, og tar det som ei oppreising. For første gong høyrde eg aldri meir eit pip om den umogelege nynorsken. Det var ikkje tema lenger. Det var som om eg braut barrieren.
 
Men eg har arbeidd meg mitt språk, og eg har prøvd å skriv ein nynorsk som er tilgjengeleg for andre enn mine stammefrendar, ein nynorsk som er eit norsk riksspråk og tar omsyn til heile landet. Eg er ikkje ute etter å hevde landsdelen eller dialekten min gjennom språket. I forfattarskapet mitt er eg ikkje romsdaling, same kor mange bøker eg skriv derifrå. Eg er ein bokskrivar i den europeiske litterære tradisjonen, født midt i det tjuande hundreåret. Slik er det det er. Da Mors og fars historiekom, sa folk i heimbygda mi, og det var velmeint: Vi kjenner oss så godt igjen i den boka. Ja? Da eg kom til Indremisjonens leirstad i Gudbrandsdalen, sa dei at dei kjende seg så godt igjen, sidan boka handla om dei. Ja? I Hamburg for fjorten dagar sidan vart eg introdusert av ei tysk kvinne som fortalte inngåande om Heimlandet Barndom, som kjem på tysk om kort tid, 24 år etter at den kom ut på norsk. Etterpå sa den same kvinna at ho kjende seg så godt igjen i alt fordi ho opphavleg kom frå ein gard på grensa til Luxembourg. Ja. Men der sat det også menneske med ein heilt annan bakgrunn som kjende seg igjen i det ho da fortalte om. Lysglansen frå barndommen skin gjennom dei uforderva barndomsminna, på alle morsmål, på alle språk. 
 
Eg er takksam for at eg kunne skrive Heimlandet Barndom og Mors og fars historie på nynorsk.
Berre på den måten kunne dei, gjennom ein kompetent omsettar, bli gode bøker på tysk. Det var ei stor oppleving for meg, da ein stor tysk skodespelar, las frå Mors og fars historiei Hamburg. Det var min barndom han las frå, min heimstad og mine foreldre han las om. Slik som det står i denne boka: Dass Haus, dass Grossvater in jungen Jahren gebaut hatte, widerstand allen Stürmen, aber der drinnen war es nie still. Es knackte und knarrte, es heulte um die Ecken und pfiff unter den Schindeln. 
 
Ja, det var slik det var, heime hos oss. Eg kunne ikkje ha skrive det slik på tysk eller noko anna språk. Men fordi det er skrive på mitt hjartespråk, kunne det også nå fram til tyske hjarte.
 
Vi må kjempe for det vi har kjært. Det finst visse verdiar som ikkje aleine kan bergast av Staten, av institusjonane, av fellesskapet, av ålmenta. Det er vel og bra at det blir gitt pengar til gode formål og at våre menneskelege rettar blir sikra ved lov, men det som er mest dyrebart må vi sjølv ha eit særeigent ansvar for. Vi må akte og ære det, dyrke og verne det, hevde det og insistere på at det skal ha sitt rom. Framtida til det norske er uviss. Dersom vi skal berge det, må vi kjempe for det. Vi må tileigne oss på nytt, det som vi eingong fekk, da nokon såg at det ikkje var plass for vårt morsmål i kulturen, og derfor skapte det og løfta det fram.
 
© Edvard Hoem 2009