Karsten Alnæs: Nynorsk for bygutar

Tekstgåve til Noregs Mållag ved opningshøgtida for Dei Nynorske Festspela 21. juni 2006

Mi nynorske historie høver truleg best som ein lang roman, der hovudpersonen vandrar gjennom rike og land, møter kjemper og drakar, går vill i store skogar og streifar omkring i stygge fjell der han møter dei mest forførande huldrer. Men denne lange soga får eg kviskre fram ein annen gong. Som det meste av det som vert fortalt i dag, får eg halde meg til kortversjonen og samle meg om høgdepunkta.
 
Eg hugsar ikkje kor gammal eg var då eg møtte nynorsken på livsvegen, men det eg fyrst las, var dei spanande teikneseriane om Ingeniør Knut Berg i landet Kalimanko og om Kåre og Steinar som budde på garden Vangen i Todalen saman med mora som var enkje. Eg stava meg gjennom desse seriane om sommaren på Nordmøre, anten på garden Strand i Eide eller på Vatn på Straumsnes, seriane var prenta på siste sida i Nynorsk Vekeblad, og blada låg på ei raudmåla hylle på kjøkkenet med lyse, gjennomskinlege teikningar i blå sjatteringar. Det må ha vore i året 1944 eller 1945, og heltane frå romferdene eller fjella kring Todalen erobra hjartet og trollbatt meg fordi dei førte meg inn i eventyret. For slik var det. Orda bergtok meg, det nynorske språket var fullt av trolldom, skrifta og talen spegla ikkje av den gjevne røyndomen, men skapte ein ny og mykje meir fascinerande ein. Den fyrste gongen ein opplever eit språk, set det råmene for det som kjem etter, og for meg vart det nynorske språket for alltid knytt til romferdene til ingeniør Knut Berg og den vakre kjærasten hans, prinsessa frå landet Kalimanko. Dei to, helten og heltinna, kjempa tappert mot skurken doktor Panga og freista å hindra at han tok makta i heimlandet til prinsessa. Og dei vann til sist, gjorde dei ikkje? Forteljingane om Knut Berg var ein framtidsvisjon som varsla ein ny teknologi og ei ny og strålande tid, meir gneistrande enn oljealderen av i dag, det var nynorsken som bar han fram. Og Kåre og Steinar og Vangen i Todalen gjorde sitt til at målet også festa rot i bygda, til småbruket, til sauene, til auren i bekken, vatna inne i Trollheimen, turistane med kikkert på magen høgt oppe på ein fjelltopp og dei kjekke norske bondegutane som hjelpte mor si. For meg var nynorsk også knytt til eit kjøkken på ein gard med grove bordplater, måla vegger, svart vedkomfyr frå Løkken verk, onnefolk og mjølk i blanke spann.
 
Her begynte eg mi nynorske livsreise. Neste hovudstasjon låg i klasserommet på gymnaset på austkanten i Oslo og handla om ein gut som vart hånt, spotta og skubba på fordi han bar ei kvit vindjakke. Vindjakka skilde han ut frå dei andre og gav han namnet Liket.  Kor mange av oss gategutane kjende oss ikkje att i denne forteljinga. Då fekk det ikkje hjelpe at det var norsklæraren som las den beiske historia om utfrysing og at ho var skriven på nynorsk av ein kar frå Lom, ein framifrå diktar, ein glitrande journalist, men ein sjølvmordar som Liket, han òg. Vi fraus av medkjensle, sinne og raseri, og vi tenkte. Fjellbygda Lom var med andre ord ikkje noko betre enn bakgata på Kampen. Også der galdt det å ikkje vise kjenslene sine og å gå med flokken. Og denne skrivekaren etsa orda inn i oss, strødde salt i såra og brukte orda sine som spjut og sverd mot ei vond og kald verd. Kald kultur kalla han bygdehåtten. Ja, vi levde sjølv i ein kald kultur, og nokre av oss kjøpte boka til diktaren eller lånte henne på biblioteket, og slik lærde vi den beiske, skarpe, etsande nynorsktunga å kjenne. Den tunga som har avslørt så mykje, som har spotta så mange, som har gjort så mang ein skrivande kar framand i sitt eige land, for særleg populær vart desse kisane ikkje, i alle fall ikkje i eiga levetid, anten no bygda heitte Vinje, Voss, Lom eller noko anna.
 
Eg gløymde aldri diktaren og journalisten frå Lom, og då eg mange år seinare underviste på journalistskulen i Oslo, tok eg fram både han og Vinje og Arne Falk og mange andre nynorskpennar som åtte givnad for den infame og beiske låtten, for den vesle finta, den doble botnen i ord og uttrykk og som hadde motet til å seie rett opp i fleisen til dei store det dei likte minst. For meg var desse diktarane ukonvensjonelle flogvitne journalistar, og eg forkynte dei som eit anna evangelium i sann ordkunst.
 
Men det gjekk ein lang veg frå gymnaseleven til journalistlæraren. Av dei profetane eg møtte på vegen, og som både forma meg og som eg vart glad i, vil eg nemne ein studiekamerat frå Voss, i dag ein heiderskrona omsetjar, og ein rektor og lyrikar frå Valdres, som på sine eldre dagar skreiv ei idrettshistorie om dalen sin. Av den første lærte eg at nynorskingane er best når dei står på sidelina og er bohemar, av den andre at det beste i den nynorske kulturen handlar om å vera sann mot kjernen, å ikkje bøya nakken, å ikkje godkjenne autoritetane, å ta inn over seg heile den rikdom som finst i den norske folkelege kulturen og vedkjenna seg at den har noko å seie oss, heile, heile tida. For desse to følgjesveinane mine var språket ein del av kulturen og kulturen ein del av språket. Ikkje minst oppfatta dei nynorsken som ein del av det nære og menneskelege samkvemmet, som eit forsvar for nærleiken, dugnaden, medkjensla og solidariteten, og ikkje som ein refleks av utstøyting og nedrakking. Dei meinte også at nynorsken tok vare på nyansane i kulturen og verna det norske mot ei forflating som ein kommersiell kultur representerte. Desse tankane forkynte dei med stort alvor, og det hende at eg syntest dei gjekk for langt. For ein bygut kan det vera noko trassig, noko stivnakka og byrgt over desse nynorske naseskafta, men dei kan så visst le av seg sjølve òg, så ein tilgjev dei gjerne.
 
Du må ta til å skriva nynorsk, seier venen min frå Voss. Eg har skrive ei bok med forteljingar for barn på dette målet, seier eg, og eg skriv no artiklar på nynorsk, har halde foredrag og brukt nynorsk som undervisningsspråk når det har vorte kravt av meg. Men eg er bokmåling og har vakse opp i byar, bokmålet høver pennen min best, men, eg vedgår det, det hender at tankane og forteljingane kan støypast betre når eg nyttar det andre målet. Eg opplevde det då eg skreiv omDet grøne landet, der eg mellom anna fortalde dei historiene eg hadde høyrt frå farmora mi. Ho tala eit uttrøndsk målføre og nytta slett ikkje nynorsk når ho skreiv brev til meg, men forteljingane hennes steig klårare fram for meg når eg brukte dette språket for å gjengi røsta hennes, livsvisdomen hennar, landskapet som falda seg ut i den fjordpollen ho voks opp i, skogen, blomane og lengten etter det som kverv bak oss og aldri vender attende. Då høvde det best med det merkelege språket, det som eg møtte fyrste gongen på ein gardskjøken i eit vekeblad då eg var liten. Det er nok slik at språket er i skyld med tonar, rytme og fargar, og at ein aldri kan omsetje nyansane og understraumane, men det er også slik at det løyser ut førestellingar og tankar hos skrivaren sjølv og frigjer han frå dei banda som andre språk ikkje kan frigjere han frå. Eit språk er med andre ord eit sesam-sesam, og det nynorske språket kan vera det, både for ein som har trødd bygatene og for ærlege bygdefolk elles.