Atle Hansen: Svart, svart kåseri

Kåseri på Medietimen ved Dei nynorske festspela, 24. juni 2011

SVART, SVART DAG
Eg fekk ikkje sova før halv fire
Radioen vekte meg halv sju
Nyhetene maste om krig og mord
og skrekk og gru
Før ein bergensar byrja tatla
tomt om ingen ting
og Endresen tok over med
Café le Swing
 
Det er ein svart, svart dag, baby
Ein svart, svart dag
Det er ein svart, svart, dag baby
Ein svart svart dag
 
Eg hadde aldri tenkt å bli journalist. Eg visste ikkje ein gong kva det var. Sjølv om eg lærte å lesa i aviser og vekeblad, tenkte eg aldri at nokon hadde skrive det som stod der. Popstjerne var det naturlege yrkesvalet for ein gut like gammal som rock’n roll, som budde på ei øy på Vestlandet der Amerika var nærare enn Oslo, men sjømannslivet aldri verka forlokkande. Eg ville bli popstjerne eller kanskje lærar, om planen skulle svikta. Bestefar meinte eg burde bli prest, sidan eg var så flink å lesa. Du må bli prest du, Arne, sa han. Han hugsa aldri namnet mitt.
 
Eg tok til å skriva songar. På engelsk sjølvsagt. Der låg linene og versemåla og venta og rima var ferdigskrivne. I love you baby, you are so fine. I gonna make you mine.
 
Norske tekstar kom ikkje på tale. Og slett ikkje på nynorsk. Ingen ferdige liner låg og venta der. Kva nynorske songar fanst?Singel og sand.Det skal bli andre boller.Kallen og katten. Aldri fine jenter. Aldri kjærleik. Aldri love. Og på bokmål var detGråtende skyogNo øl no vin og dram.
 
Men i England og Amerika var det heltar og førebilete. Og det var songarar som lærte meg å syngja. Jagger, Otis Redding, Ray Charles, David Clayton-Thomas, Howlin Wolf, Eric Burdon.
 
Eg tenkte aldri at eg var nynorsking. Nynorsk var språket eg lærde på skulen. Og det likna på slik eg snakka, men ikkje heilt. Eg voks inn i nynorsken. Skulestyraren min var sjølve vestlandsfanden, lærar, klokkar, fråhaldsmann og venstrepolitikar. Oppteken av norsk dikting og svært konservativ. Han lærte meg at når eg kom ut i jobb, måtte eg aldri gå på do i arbeidstida, då stal eg av arbeidsgjevaren si tid. Difor har eg lagt meg til å jobba i korte økter og ta lange pausar, om eg er trengd eller ikkje.
 
14 år gammal såg eg Jan Erik Vold på fjernsyn, og Cornelis Vreeswijk. Og eg fann Hans Sande si eineståande diktsamlingStrimepå biblioteket. Og eg forstod at det gjekk an å både skriva songar og dikt på mitt eige språk. Nokre år etterpå viste Ingvar Moe at sunnhordlandsdialekten høver godt til dikting, og omtrent samstundes slo Oskar Stein Bjørlykke det fast med den ualminneleg gode diktbokaHans Klurepå fitjarmål.
 
Popstjernedraumen feida sakte ut.
 
Eg trivdest ikkje på gymnaset. Eg vart stillasarbeidar, fjellborar, resepsjonist og gaffeltrucksjåfør utan sertifikat.
 
Og eg vart ein mislukka poet, men etterkvart ein altfor vellukka angstnevrotikar.
 
Eg lukkar døra til kontoret
Eg slår ikkje lyset på
Eg stirrar tomt i veggen
Der er det ingen ting å sjå
Klokka står og stampar
Men det blir tidsnok kveld
Eg veit ikkje om eg orkar
å gå heim likevel
 
Det er ein svart, svart dag, baby
Ein svart, svart dag
                                          
Eg var ein lesehest. Meir enn ein skrivehest. Eg las og las. Og eg kom over bøkene til Norman Mailer og Tom Wolfe og andre amerikanske journalistar som braut opp nye teigar, og eg las engelske musikkaviser og merka meg journalistar som Charles Shaar Murray, Steve Lake og Chris Welch. Og eg las Jann Wenner sitt lange intervju med John Lennon. Ei heil bok. Ville du gjort det same ein gong til, spør Wenner i byrjinga. ”Well, I could have been a fisherman”.  Det kunne eg òg, men eg vart det ikkje.
 
Desse folka observerte, dei hadde eit personleg språk, prøvde ikkje vera anonyme og objektive. Dei visste kva dei snakka om og dei stilte gode spørsmål. Eg likar både å lesa og skriva intervju. Eg likar ofte intervjua med forfattarar betre enn bøkene deira. For i intervjua seier dei kva dei meiner rett ut, og fjasar seg ikkje til med utspekulerte bilete og mystiske setningar.
 
Eg fann kjærleiken, love, sweet love og eg tok til å kjempa meg ut av angsten og
dødsøksa som hang over hovudet mitt kvar dag, var ikkje lenger så kvass i eggen. Men ho var der og viste seg fram kvar gong eg gjorde noko eg tykte var kjekt.
 
Ein god ven debuterte som forfattar i 1979, me budde vegg i vegg i noko som kunne kallast eit kollektiv. Politiet kom og kverrsette tomatplantene våre. Dei trudde det var hasj. Me fekk dei aldri tilbake. Ein ung journalist kom frå Gula Tidend for å intervjua den unge forfattaren som ikkje ville vera drittunge lenger. Kva journalisten skreiv om Rune Belsvik sine utsegner og forfattarskap hugsar eg ikkje, men eg minnest stemninga, tonen, at bladfyken var vel så interessert i korleis rommet til Rune såg ut. Bøker, plater, ei stor palme og mykje rot. Kunstnarmyten. Og det skein tydeleg gjennom at slik ville journalisten også verta.
 
Eg byrja faktisk å tenkja på at journalist kunne vera eit yrke for meg. Men eg måtte læra meg noko meir først. På lesesalen til litteraturvitskap i Bergen trefte eg att Gula Tidend-journalisten. Me sat ved sida av kvarandre og last tunge tekstar om psykoanalyse, poststrukturalisme, postmodernisme og me lurte på om me eigentleg eksisterte og om det me sa i det heile hadde noka meining. Sidan gjekk Jon Fosse vidare og vart ein del av verdslitteraturen. Eg reiste heim att til Stord og vart ein del av redaksjonen i bladet Sunnhordland. Der har eg vore eit halvt hundreår.
 
Skyen ligg ned på taka
regnet er ein mur
Hjernen min er full av skodde
Eg sit inne i eit bur
Eg har sprinkler inni brystet
I hjerta riv ei klo
Det er ikkje lys inni tunnelen
Berre ei bitte lita glo
 
Det er ein svart, svart dag, baby
 
Då Jon Fosse tok jobb i bokheimen hadde han ei rad med førebilete som han kunne læra av og ta etter. Irske, franske, amerikanske og ein frå Telemark. Og han trong berre gå ei trapp opp på HF-bygget for å snakka med Georg Johannessen eller rett inn i gangen for å treffa Kittang og Linneberg.
 
Då eg fekk meg ein Tiki-pc og eit gammalt Nikon F1 i bladstova på Stord var det ikkje mange førebilete å stø seg til. I alle fall ikkje som skreiv mitt mål. I rikspressa fanst dei i alle fall ikkje. Men det var ein og annan rundt i regionavisene. Det var på den tida Enzensberger kalla BT for Noregs einaste avis, og her fann eg nokre å læra av. Eva Røyrane. Jan Landro. Frode Grytten. For å nemna tre av dei beste journalistane i landet.
 
Eg lærde av desse, og av Geir Rommetveit som stundom slo på tråden og gav meg eit par språklege råd og vink. Gamle vener er gode å ha. Men oftast måtte eg finna vegen sjølv. Og stundom gjekk eg meg vill. Å vera kritisk kulturjournalist med draum om å kunna skriva nyjournalistikk i lokalavisa, kan vera ein farleg veg å gje seg inn på. Du vert truga med juling ved pissoara når du er ute på byen med kjærasten, for noko du skreiv om eit band som ein kompis av trugaren likar. Du vert skjelt huda full av ei kvinne som var med på den utstillinga du tre år tidlegare hadde omtalt og skrive at dei fleste bileta nok gjorde seg godt i kjellarstova og på utedoen, men ikkje trong visast fram for folk. Du får telefonar frå mannskorsmedlemer som seier at dersom du stikk hovudet inn på deira neste korøving så får du bank. Berre fordi du har skrive at tingingsverket dei har fått frå kjende norske kunstnarar er for dårleg og ikkje verd pengane dei har betalt for det, men at koret aldri har sunge betre. Eller du får ein tidleg telefon frå din gamle gudfar på rundt åtti, som har lese det noko nedlatande og ironiske du har skrive om Sissel Kyrkjebø si siste juleplate. Du må ikkje skriva noko stygt om Sissel, Atle. Ho syng så fint. Og du vert gjort til lått og løye i russeaviser og lokalrevyar.
 
Men du får Vinjeprisen, så nokon må ha lese det du har gjort. Og du får vita kven dei er som har komme med framlegg om deg. Og du vert glad til langt opp i over-eget. Men det er berre du og kjærasten som bryr deg om det. Og det er knapt verd ein notis i di eiga avis. Og løna er den same, og bunkane med kommunestyrepapir ligg der og ventar, og lokale kor og korps treng nye medlemer og ei dame på Fitjar har gått på kveldskurs i kunstmåling og skal no ha stor utstilling. Ho må me skriva om.
 
Så du gir etterkvart opp heile prosjektet ditt og vert ein del av den daglege brødteksten.
 
Eg ser lauva dett av trea
Eg høyrer hausten flira rått
Eg kjenner dagane blir svartare
og håret blir meir grått
Eg driv og famlar inni mørkret
mens eg leitar etter lys
Eg kjenner sveitten driv av panna
mens heile kroppen frys
 
Eg kom på ei historie og skreiv ei barnebok. Og så skreiv eg nokre til. Og nokre romanar for vaksne. Dei sel nokre hundre eksemplar kvar attåt dei bøkene som vert sende til biblioteka og kan henda nokon låner der. Eg laga nokre plater for eiga rekning. Dei ligg ikkje akkurat på VG-lista, og på radio har eg ikkje råd å kjøpa meg speletid.
 
Lokalavisa eg jobbar i vert lesen av 25.000 menneske kvar dag. Det er sant. Eg veit ikkje kor mange nynorske aviser det er i Noreg, og kor mange lesarar dei har. Det veit berre Gud og Ottar Grepstad. Men det er ganske mange.
 
Og i desse små redaksjonane kring om er eg sikker på at det finst mange gode, nytenkjande og spennande journalistar som kan vera til lærdom og inspirasjon for nye folk som vil prøva seg i dette faget. Men når du sit med dine daglege husbrannar og eigedomsskattar og båtar på rek så har du ikkje tid til å leita deg gjennom heile den nynorske avisbunken for å finna nokon som er verd å lesa. Du har ikkje ein gong blada tilgjengeleg.
 
Så eg har ein draum. Ein draum som eg trur kan realiserast. Nei, eg har to draumar. Den første er at NRK innfører normert norsk i alle program. Mållaget sitt snakk dialekt-slagord har snart drepe nynorsken. Me treng folk som snakkar korrekt normert nynorsk i media. Slik at skrivande og snakkande folk kringom i landet har ei rettesnor, slik at dei får høyra ferdige nynorske setningar kvar dag, og ikkje alltid må finna dei opp sjølv. Me må ha nokon som seier til desse unge nynorskingane i radio at ikkje alle verb er a-verb. Det heiter styrkt, arbeidd, ønskt, rykt ut – ikkje har styrka, har arbeida, har ønska, har rykka ut. I NRK Hordaland er dette den gjeldande norma. Dei har alle gått på nynorsk aspirantkurs.
 
Men den største og sterkaste draumen min er at me får ei nynorsk, riksdekkande tabloidavis. Ei som lærer av kva som er populært på fjernsyn, å sjå einstøingar som klorer seg fast på fjellhyller lengst mogeleg frå folk, kvinner som strikkar lubber og menn som lagar rare doningar, båtar som går sakte oppover langs kysten og millionar av sjåarar vert ført inn i dragsuget. Me treng ei nynorsk avis som skriv eit kjapt, moderne nynorsk som ikkje drit ut det folk er opptekne av, men tek det på alvor og skriv om det, kjendisar, fotball, slankekurar og obskure sjukdomar. Me treng nynorsk journalistikk som vender seg til ungdom, til ikkje-intellektuelle, til folk som gjev blanke i nynorske normer og reglar og kva konservative smaksdommarar frå Ølen og Sunnmøre meiner. Dag og Tid-redaktøren har sagt offentleg at målstriden er over og at bokmål har vunne. Bokmålingane burde gi han ein pris for det. Han er sjølv ein av dei som i tilfelle har bidrege sterkast til nederlaget.
 
Tenk om me hadde hatt eit departement som var oppteke av skriftspråk, kultur og media og som fann ut at det var ein lur idé å løyva midlar til å oppretta eit nynorsk riksdekkande organ som henta det beste frå  alle nynorskavisene rundt om i landet ein gong i veka på trykk, og kvar dag på nettet. Ein stad der unge mislukka popstjerner og dårlege poetar kunne finna inspirasjon, førebilete og lærdom den dagen dei fann ut at den beste jobben eg kan gjera for nynorsk skriftspråk er ikkje å skriva dikt som ingen les, men notisar om hundar som forsvinn og fulle gutungar som pissar på gata, for det les alle.