Terje Lyngstad: Kjærleik i Facebooks tid

Tale til opninga av Dei nynorske festspela 23. juni 2011

Kjære festlyd!
 
”… menneskenes hjerter forandres aldeles intet i alle dager”, skreiv Sigrid Undset. Ho tenkte kanskje på kjærleiken, og det kan hende ho hadde rett, men vilkåra til menneska og kjærleiken, dei endrar seg, alle dagar.
 
Ein av dei mest markante kunstnarane på siste del av 1900-talet, Ludvig Eikaas, gjekk bort i fjor haust, nær 90 år gamal. Eikaas kom frå heimbygda mi, Jølster, og flytta i 1942 til Oslo for å studere kunst. Reisa frå Jølster til Oslo vart ikkje berre ei form for klassereise, frå naturen til kulturen, men òg ein språkovergang frå det vestnorske og nynorske, til oslomål og riksmål. I 1970 laga Eikaas eitt av dei mest kjende sjølvportretta i norsk kunst,Jeg, tre bokstavar i sirleg handskrift oppstilt som notar på eit ark. IkkjeEg, menJeg. Eg hadde ikkje noko val, sa Eikaas, eg kunne ikkje bruke tid på å kjempe for språket, eg skulle bli kunstnar, og sette alle krefter inn på å nå det målet så godt og raskt eg kunne, sa han.
 
Då Bjørn Sundquist reiste frå Hammerfest til Oslo for å gå på Statens Teaterhøgskole på slutten av 1960-talet, stod det gjerne annonser i Aftenposten med teksten ”hybel til leie, ikke nordlending”. På teaterhøgskulen og seinare på teatra vart Sundquist pressa inn i eit munnleg språk som kjendest framandt for han. Ei tid var det så ille at han vurderte å slutte som skodespelar. Men han valde heldigvis ein annan strategi. Ut frå kjærleiken til heimstaden, og erkjenninga av at den språklege identiteten er ein del av skodespelarkroppen, insisterte Sundquist på å bruke si eiga dialekt som grunnlag for scenespråket, anten det var på Det Norske Teatret eller på Nationaltheatret. I dag er dette heilt naturleg for alle som står på scena.
 
I år er det 20. gongen Dei nynorske festspela vert arrangert, og berre på desse tjue åra har det skjedd store endringar. Eg trur det er rett å seie at Nynorsk kultursentrum har bidrege og bidreg sterkt til å hevde den naturlege posisjonen nynorsken skal ha i eit land med to jamstilte språk, og til å styrke han, gjennom dokumentasjon og  gjennom formidling.
 
Kjærleiken går som ein raud tråd gjennom årets festspelprogram, og ein betre dag for å opne Dei nynorske festspela finst vel ikkje. Ingen dag er meir knytt til kjærleiken enn jonsokaftan. Det er denne kvelden og natta Shakespeare let si største kjærleikskomedie,Ein midtsommarnatts draum, utspele seg. Maistonga som svenskane dansar rundt på jonsokaftan er eit symbol for fallos og grøderikdom, og her på Vestlandet har vi framleis tradisjon med jonsokbrudepar. Eg har sjølv gifta meg to gonger på denne dagen, den eine gongen til og med som jente, sidan det fanst så få gifteklare jenter på Jølster tidleg på 1970-talet.
 
 
Og 23. juni er litt av ein dato i norsk romantisk historie. Jonsokaftan 1893 heldt Eva og Fridtjov Nansen seg på soverommet heile kvelden og natta og halve neste dag, før Nansen la ut på ekspedisjonen med Fram. Dei såg ikkje kvarandre att før i august over tre år seinare. Olaf Bull, som skreiv eitt av dei vakraste kjærleiksdikta i norsk litteratur, “Metope”, møtte si Suzanne jonsokaftan i 1924, og på dagen ni år seinare døydde Olaf Bull med Suzanne ved sida av seg. ”Du er så vakker”, var dei siste orda han sa.  Diktaren Nordahl Grieg gifta seg med skodespelardivaen Gerd Egede-Nissen jonsokaftan 1940, og legg vi godviljen til, var det jonsokaftan i 1985 at Diana Ross og Arne Næss jr. møttest for første gong.
 
Det er mang slags kjærlighet, syng Jan Eggum. Som kjærleiken mellom to menneske av same kjønn, ei form for kjærleik som var forboden ved lov i Norge heilt fram til 1972. Og tru det eller ei, det var natt til jonsokaftan i 1977 at Kim Friele, den viktigaste homopolitiske talskvinna i Norge, følgde sin store kjærleik, Wenche Lowzow, heim for første gong, begge to gryande forelska i kvarandre. Takk og pris for at dei finst, dei som torer å stå fram og vise veg!
 
Å oppleve kjærleik er noko av det mest livgivande som finst. Det motsette er einsemd, som i følgje ei amerikansk undersøking presentert i Aftenposten no nyleg er like farleg som å røykje 15 sigarettar om dagen, å vere alkoholikar, ikkje å trene eller å vere overvektig. Statistikken fortel at kvar femte nordmann er einsam, men dei færraste vil innrømme det, sidan det er forbunde med skam.
 
Ei av dei opplevingane som har gjort sterkast inntrykk på meg, er eit møte med eit menneske frå ein heilt annan kultur enn den norske.  I 2005 arbeidde vi på Sogn og Fjordane Teater med stykketSaman skal vi leve, som hadde det som hende med Arve Beheim Karlsen som omdreiingspunkt. Arve vart funnen død ved utløpet til Sogndalselva i slutten av april 1999. Han var 17 år gamal og hadde i nesten eitt år før han døydde, blitt utsett for mobbing og rasisme. Vi snakka med mange menneske då vi laga teksten til teaterstykket. Ein av dei var Fahim. Han var lærar og var komen hit til Norge som asylsøkjar frå Afghanistan.
 
Fahim fortalde at han i løpet av eitt år i Norge berre hadde hatt to gode opplevingar. Den første av dei hende då han budde i Oslo. Han deltok i ein norskklasse, og det var i byrjinga av kurset. Dei hadde lært korleis dei skulle seie “god morgen”, “hva heter du” “hvor er du fra” og sånne enkle ting. På veg gjennom Slottsparken etter ein sånn kursdag øvde Fahim seg høgt for seg sjølv. Mens han gjekk der, stoppa det brått ei dame framfor han. Ho såg på Fahim og sa at “nei, nei, du skal ikkje uttale det sånn, du skal uttale det slik”.  Den setninga gjorde Fahim både glad og rørt. Ikkje fordi dama lærte han korleis han skulle uttale nokre enkle norske strofer, men fordi ho var den første som snakka med han etter at han kom til Norge tre månader tidlegare. Ho var den første og einaste som sa noko til han utan å verte spurt eller å vere nøydd til å seie noko til han.
 
Det er kanskje rett, det Pastor Daniel svarar i romanenFor så høgt har eg elska, av årets festspeldiktar, Bjørn Sortland, når hovudpersonen Johannes spør om indianarspråket suriahu verkeleg ikkje har ord for kjærleik. Han seier: ”Det er i det heile tatt vanskeleg med våre inngangsverdiar å forstå språket på alle plan. Djupast sett spørst det vel eigentleg om vi veit kva kjærleik er sjølv.”
 
Det har gått framover på dei fleste område i Norge sidan Ludvig Eikaas flytta til Oslo, men eg saknar kjærleiksbrevet, det som er skrive for hand og sendt i posten, der målet er å få eit svar, eit handskrive brev tilbake. Då eg ein gong midt på 1990-talet slo til på eit knalltilbod i ein butikk i Ørsta, og kjøpte meg min første mobiltelefon for ei krone, forsvann brevet for godt for min del. Den digitale revolusjonen har langt på veg endra kommunikasjonen og språket – og kanskje til og med kjærleiken.
 
Det er framleis slik at vi ventar spent på svar på tekstmeldingane og e-postane våre, men det må skje raskt, helst i løpet av ein time. Unntaket er kanskje meldingar vi sender til borna våre. Den typen kjærleik er som vi veit utan reservasjon, og kan for mange bli ein form for einvegskommunikasjon livet ut.
 
Men tidene endrar seg. Eg må ærleg innrømme at eg vart reint oppstemt sist veke då eg såg at Facebook er i ferd med å tape brukarar over heile verda. Kanskje er tida snart forbi for å legge dei mest private tankane ein har ut i det offentlege rommet, slik at kjærleiksbrevet, fylt med heilsetningar og normal teiknsetjing, igjen kan få sin renessanse. Det er lov å håpe.
 
Ja, det er mang slags kjærlighet, og i følgje eit gamalt ordtak går vegen til mannens hjarte gjennom magen. Om Ludvig Eikaas skreiv eller sa Jeg eller Eg, så var han likevel glad i nynorsken, og veldig glad i mat. Det viste han då han i si tid reiste til Ålesund for å underhalde og skaffe pengar til etableringa av Ivar Aasen-tunet. På flyet frå Oslo skreiv han sannsynlegvis det mest erotiske diktet som nokon gong er skrive til ein ost, eit dikt som i følgje han sjølv blei framført som stev med over to hundre menneske i salen.
 
Osten, osten, Edamerosten
Skummel ost og godt for sexen
Osten, osten, Ivar Aasen-osten
Sexy ost og godt for Aasen
Osteaue, osteaue, er det beste på ein oste
Ned i brennevinet, opp i hauet,
kåt og galen heile dagen
Ned i brennevinet, opp i hauet,
kåt og galen heile dagen
Salig er englenes sang
 
Og med dei orda er det ei glede for meg å få ønskje alle lukke til med Dei 20. nynorske festspela!