Eg kjem tilbake

    (Roman, 2012, utdrag)

    Lied lukka døra bak seg og låste ho. I handa bar han tre bøker bundne saman med ein hyssing. Han gjekk opp hovudgata, heldt seg inntil eine sida, kneip augene saman og myste. Vinden kom frå vest og blåste rett gjennom byen. Små sandkorn festa seg til jakka og i ansiktet og i håret. Han passerte forretningar og hus og sidegater utan å sjå opp. Blikket festa på skoa og grusen som piska mot lêret.

    Tinghusets eikedører lukka seg bak han. Hallen han stod i, enda framfor ein vegg med skap, langs veggane var det benkar under vindauga. Nokre folk sat der, dei såg opp på Lied, ned på føtene sine, ein av dei sov med hovudet hengande mot brystet. Til høgre ved veggen var ei brei trapp som leidde opp til andre etasje. Ei dame sat bak eit lite skrivebord rett innanfor døra. Ho spurte om ho kunne hjelpe han. Eg er her med nokre bøker til Hauge. Ho såg på bunten han heldt under handa. Hauge er ein opptatt mann, sa ho. Eg trur han ønskjer desse, sa Lied. Dama stirde på han, såg ned på bøkene att, eine fingeren hennar tappa svakt i bordplata. Eg skal gå og høyre med han, det er seint på dag no, sa ho og reiste seg. Ho gjekk opp trappa og vart borte.

    Lied vart ståande. Det hang eit stort kart på veggen bak skrivebordet. Han såg byen teikna inn i midten, skogen omkring. Forskjellige vegar, nokre av fjella, elver og små opningar i skogen.

    Dama kom ned trappa. Ho sette seg ned bak skrivebordet og sa du kan gå opp. Lied takka og gjekk bort hallen og opp trinna. Han vart ståande på toppen av trappa og stire bortetter ein gang med dører. Ei av dei var open. Han gjekk bort til ho og stilte seg i opninga.

    Hauge sat midt i rommet bak eit stort skrivebord og snakka med ein mann som stod med ryggen til døropninga og Lied. Hauge vinka Lied inn med handa. Mannen han tala med, snudde seg. Det var Gjerdmann, ein av dei som var ansvarlege for kooperativet. Lied helste på dei begge. Hauge reiste seg, kom rundt bordet, tok han i handa og sa det er lenge sidan sist, guten. Gjerdmann spurte korleis det gjekk. Det går bra, sa Lied. Gjerdmann nikka, sa godt, godt. Så, sa Hauge, vendte seg mot Gjerdmann, eg ønskjer å ha dei her ei stund til, til folk kjenner seg trygge att. "Kva har du lovd dei, sa Gjerdmann. Det vanlege, sa Hauge. Det kostar, sa Gjerdmann. Hauge la ei hand på skuldra til Gjerdmann, sa vi vil ikkje lenger ha slike store tryggingsbehov no, det er over, vi har dei her ei kort tid til alt har roa seg, og det er det. Det er det, sa Gjerdmann. Ja, sa Hauge, tenk deg om, det vil bli tryggare å ferdast no, handelen vil ta seg opp igjen. Har du garantiar for det, sa Gjerdmann. Hauge klappa han på skuldra, vendte seg mot Lied, vendte seg tilbake til Gjerdmann, sa det viktigaste er å halde dei borte frå den verste drikkinga. Gjerdmann nikka, sa ja, og dei snudde seg begge mot Lied og bøkene han heldt i handa. Du har med bøker, sa Gjerdmann, kva er det, er det økonomisk teori. Du burde ha meir av det, heldt han fram, kva skjønner ein eigentleg av noko som helst om ein ikkje skjønner økonomien i det. Så smilte han, sa ok, eg lar dykk to vere i fred, og gjekk ut døropninga.

    Det må eg seie, ein sjeldan visitt, sa Hauge og sette seg bak skrivebordet. Lied sa ja. Han la bunten med bøker på skrivebordet. Og kva er dette, spurte Hauge og peikte på bunten. Eg trur du spurte etter dei for ei tid tilbake, sa Lied. Gjorde eg, sa Hauge og løyste hyssingen og opna bøkene. No, dette er bra, sa han, dette er bra. Han bladde i to av bøkene medan den eine vart liggande. Eg har sjølv fått tak i den der, sa han og peikte på ho. Men desse to, dei vil eg gjerne ha. Eg treng å få lese litt, det har vore lite av slikt i det siste. Har du lese ho, sa Lied. Å ja, sa Hauge, eg har jo framleis ei lita samling sjølv. Ikkje store sakene, men det er nokre bøker, blant anna den der. Eg visste ikkje at du framleis samla, sa Lied. Hauge smilte og såg opp på han. Det er slik det alltid har vore, eg les, og så blir dei ståande der i hylla når eg er ferdig. Det er ikkje meir enn det. Lied sat med hendene i fanget og såg ut vindauget bak Hauge. Ein kunne sjå ned hovudgata, ned til enden av byen og sletta og skogen. Får du lese noko sjølv, sa Hauge. Lied sa ja, ein del. Men det er vanskeleg å finne nye bøker. Det er mest handverksbøker og slikt eg får inn no. Hauge smilte igjen, sa kanskje du kan sjå på den vesle samlinga mi, kanskje du finn noko der. Det kunne vere noko, sa Lied og hosta i handa si. Stemmer kom opp frå gata utanfor, vinden fekk bygningen til å gi frå seg lydar. Hauge plukka opp ein blyant og skreiv noko ned på eit ark framfor seg.

    Eg var tidleg oppe i dag, sa Lied. Eg såg dei ta han ned og gravlegge han. Hauge løfta hovudet, stirde på Lied. Eg såg dei gravlegge han på sletta, sa Lied. Hauge retta seg opp i stolen, sa han ville ikkje gravleggast her, det var hans eige ønske, og han la frå seg blyanten. I eit hòl på sletta, sa Lied. Hauge lente seg fram på olbogane, la hendene i kvarandre, sa: Det er fleire år sidan Tranes menn drap far din. Eg veit ikkje kva du hugsar, men det var ikkje berre far din som vart drepen den dagen. Også draumen om at vi, at kvar og ein av oss var fri, også denne draumen vart drepen. Da vi reiv ned huset dykkar, var det som å rive ned våre eigne hus. Trane var ein mordar, han drap dei han kom over. Eg veit han var bror til far din, men han levde lik eit dyr der inne i skogen, eg kan ikkje seie meg lei for at han er død. Hauge heldt blikket på Lied. Kva var det han gjorde, sa Lied. Hauge sette seg tilbake i stolen att, sa kva han gjorde. Far din fortalte ikkje noko, heldt han fram, verken til deg eller andre. Dei var jo brør, men han nemnte aldri Trane med eit ord. Han reiste seg og gjekk bort til vindauget. Før Trane begynte å føre krig mot oss, bygde han denne byen, sa han. Han var ein av dei aller første. Eg har høyrt nokre av dei historiene, sa Lied. Alle desse historiene, dei er berre segner, eventyr, sa Hauge, det eg fortel om, er sant, men alle desse historiene, ikkje høyr på dei. Far min sa det same, sa Lied. Far din var ein bra kar, sa Hauge, ein bra kar, men altfor sta, nett der var han lik bror sin. Lyset frå vindauget fall inn over Hauges ansikt, og han verka med eitt eldgammal i skinet frå sola. Denne sletta, sa han og peikte ut vindauget. Så gjekk han til stolen ved skrivebordet og sette seg ned, sa det var alt som var da vi starta.

     

    I starten sov vi under open himmel. Eg hugsar framleis den kalde, klare nattelufta. Vi stod opp før sola og henta tømmer frå skogen. Dette er så lenge sidan no, det er slik eg minnest det: Det grøne graset som låg over heile sletta. Korleis vi drog stammane heile vegen opp til hit vi sit no. Det var tungt arbeid. Og heile tida måtte vi halde vakt. Dei første husa vi bygde, tente mest som forsvarsverk i starten. Det kom flokkar av valdsmenn og pakk og prøvde seg, av og til nokre bandar også. Men vi heldt stand. Av alle som jobba, var alltid minst ein fjerdedel væpna. Eg minnest korleis det var når det var min tur til å vere vakt. Ligge i graset og sjå etter teikn til liv, vente på angrep av eitkvart slag.

    Trane var den som tok leiinga når vi måtte forsvare oss. Han grupperte stillingane, gav kommandoar. Alle sleppte det dei hadde i hendene og sprang til våpna sine.

    Ein gong kom ein av bandane heilt opp til husa våre. Dei kom køyrande ut av skogen i tre pickupar. Våpna hang over ryggane deira, og gavlane og sidene på lasteplana var tatt ned, så dei sat der og heldt fast i kvarandre. Vi ønskte ikkje å skyte på nokon utan at dei skaut først. Det var regelen da, og det er regelen no. Dei stirde på oss som om vi var spedalske. Føraren for følgjet spurte om det var nokon som hadde leiinga, om det var nokon han kunne føre ordet med. Han hang ut av førarhuset, lent over den opne døra med ei hand på taket. Vi låg i stillingane våre framfor det eine huset, og Trane gjekk bort til følgjet. Han spurte om han kunne hjelpe til med noko. Føraren snudde seg mot folka sine og lo. Han sa dei var der for å krevje inn skatt. Trane sa han måtte høyre med resten, og han kom tilbake til oss. Han bad oss halde våpna klare og skyte på hans signal. Så gjekk han bort til følgjet igjen, bad dei dra vekk, det var ikkje noko å hente her, sa han. Det ser ut som det er mykje å hente her, sa føraren. Trane trekte opp pistolen han hadde i bukselinninga, og skaut to skot i hovudet på føraren. Før følgjet rakk å reagere, begynte vi alle å skyte mot dei medan Trane la seg på bakken. Det heile var over på kort tid. Trane reiste seg, børsta av seg støvet og inspiserte kroppane som var spreidde utover. Han brukte pistolen til å avrette dei som framleis levde. Far din vart rasande på han. Han sprang bort til han, og dei gjekk over ende i graset. Dei slost, og vi måtte skilje dei. Trane ropte til far din, spurte kva anna vi skulle gjere med dei. Kaste dei i skogen for å døy. Halde dei som fangar. Det var ikkje noko godt svar på det, men eg såg det allereie da: Trane var ein drapsmann. Eller kanskje eg ikkje såg det, kanskje det berre er noko eg har skjønt i ettertid. Eg veit ikkje. Men eg trur far din såg det. Han nemnte det aldri, men eg trur han forstod det lenge før oss andre.

    Vi bygde fleire hus. Vegen inn i skogen var trygg for ei tid, det kom færre bandar, og på eit tidspunkt såg vi nesten ikkje noko til dei. Stadig vekk kom det menneske som bad om å få slutte seg til oss, og vi opna for det. Men berre dersom dei hadde noko dei kunne ta med seg inn i fellesskapet, verdiar av noko slag. Det var slik det måtte vere, vi kunne ikkje stole på folk som ikkje hadde noko å tape. Risikoen var for høg. Trusselen utanfrå var noko vi heile tida måtte bere med oss.

    Brorskapen vi har i dag, det var da den vart bestemt som styresett. Våpen skulle berre vere for dei som var på vakt og forsvarte byen, det skulle vere restriksjonar på brygging av alkohol, vi skulle opprette eit kooperativ. Eg hugsar korleis vi bygde tinghuset her, det var ein stor dugnad. Kyrkja vart først bygd seinare, det var ei anna sak. Men tinghuset var alle stolte av, det var herfrå vi skulle bygge alt opp att. Det tok sjølvsagt tid. Alt tek tid.

    Trane var i sterk opposisjon til fleirtalet ved oppnemninga av styret. Vi gjekk inn for ordninga vi har i dag, men Trane gjekk imot. Han hadde andre planar, andre idear. Men vi tenkte på kontinuiteten, på korleis vi skulle trygge oss sjølve og framtida. Vi hadde bygd noko nytt, noko eineståande, og vi måtte ta vare på det.

    Men Trane stod på sitt.

    Han vart til slutt aleine med standpunktet sitt. Da vi samla oss for å vedta det heile, møtte han ikkje opp. Eg prøvde å få auge på han, venta på å høyre protestane, fektinga med armane. Men han kom aldri.

    Eg trur det var ein siger for byen vår, ein siger for det vi er blitt, at Trane tapte den kampen. Vi har bygd oss opp frå botnen av. Heile tida med trugsmål utanfrå. Trane meinte vi overdreiv faren frå skogen og bandane der, men tida har vist at han tok feil.

    Og ei natt stakk han. Forsvann. Tok med seg det han kunne få plass til i ein av pickupane, og køyrte av garde inn i skogen. Det låg ikkje igjen nokon beskjed, han hadde ikkje konfrontert nokon. Sjølv ikkje far din. Berre sette seg i pickupen og køyrte inn i mørket.

    Mange trudde det var det siste vi skulle sjå av han.

    Etter ei tid trudde vi at vi kunne kontrollere delar av skogsområdet Busettinga vår hadde vakse, og den væpna styrken vi kunne mobilisere, var større enn bandane som fanst da. Det var da vi gjorde ein av våre første feil. Tre familiar bestemte seg for å slå seg ned på ei slette ein halvtimes køyretur inn i skogen. Familiane fekk full støtte av styret. Det var ein naturleg ekspansjon, vart det hevda. På lengre sikt kunne vegen utbetrast, ein kunne hogge ned tre slik at ein kunne patruljere der.

    Eg var sterkt ,imot, eg meinte det ikkje var trygt, at vi burde vente. Men ein bøyer seg for fleirtalet. Og ein støttar det ein i utgangspunktet var imot.

    Eg var med ut, og i fellesskap bygde vi hus til familiane. Dei fekk mat og våpen og ein av pickupane. Vi sendte regelmessig vaktstyrkar ut til dei. Det heile såg ut til å gå bra.

    Dette var på seinsommaren. Hausten kom, vinteren gjekk over i vår. Det vart sommar igjen. Eg hugsar eg begynte å plukke opp historier frå tilreisande, frå folk som flytta inn i byen. Eg avhøyrte dei om kvai dei kom frå, kva dei hadde sett, kva dei hadde tapt på vegen. Meir og meir av det eg høyrte, tydde på at større bandar ekspanderte med herjingane sine. Eg sa ifrå til styret, og vi auka vakthaldet. Men eg fekk ikkje med meg styret på at familiane burde hentast tilbake til byen att. Eg åtvara familiane som budde der ute. Eg bad dei komme tilbake før hausten.

    Ein sein ettermiddag vart det ropt alarm. Det kom røyk opp frå der sletta låg. Det var klart, fint ver, og den svarte røyken såg ut til å vere pumpa opp frå eit hol i jordskorpa. Eg drog ut dit med eit større følgje. Vi køyrte gjennom skogen, det heile står klart for meg den dag i dag. Korleis trea og det dunkle skinet lukka seg omkring oss. Det var siste gong vi reiste den vegen og trudde vi var frie menneske. Eller kanskje vi ikkje trudde det lenger, kanskje vi skjønte kva vi var på veg til.

    Bygningane var nærast brente ned til grunnen da vi kom fram. Nokre av lika låg spreidde utover i graset, andre fann vi i branntomta. Alle var drepne, det var ikkje gjort skilnad på barn eller vaksne. Eg beordra mennene mine til å ta med det dei fann av utstyr som framleis ikkje var stole eller øydelagt. Og eg gav ordre om å gravlegge dei døde. Vi grov eit hol i jorda medan vi heile tida heldt auge med skogkanten. Det var ikkje teikn til liv. Det vesle vi fann av det som låg igjen av utstyr, tok vi med oss, og vi fylte igjen grava. Ingen sa noko. Lukta, kroppane under jorda, røyken og eimen frå dei nedbrente husa, faren for å bli angripne; alt verka lammande. Det heile var komme over oss på verst tenkeleg vis.

    Mennene sette seg opp på lasteplana, og eg opna døra til førarhuset for å sette meg inn. Men eg kasta eit siste blikk mot skogkanten, nærast i refleks. Og der, frå bak eit tre, trådde Trane fram. Håret var lengre, kroppen verka tynnare, men han var den same. Han vinka med eine handa, og med eitt steig fleire skapningar fram frå mellom trea. Dei må ha vore over dobbelt så mange som oss. Eg stod der, folka omkring meg fraus til. Trane vinka ein gong til med handa, og følgjet hans vart borte bak trea og skuggane. Han tok eit steg tilbake, og like raskt som han var kommen til syne, forsvann han inn att i mørket.

     

    Hauge sat vendt mot vindauget no. Han stirde mot eit punkt langt borte, utanfor tinghuset og byen. Lied sat med hendene i fanget. Eg tok han med tilbake hit, sa Hauge med eitt. Eg kunne ha skote han der inne, men eg tok han med tilbake hit. Korleis fanga du han, spurte Lied. Hauge rista på hovudet. Det er ikkje noko eg ønskjer å snakke om, sa han. Slike ting, dei treng ikkje å bli fortalte. Det viktige er at han vart straffa. Etter alle desse åra. Han var ein drapsmann, ein forbrytar, ja, eg kan seie det her til deg, sjølv om han var bror til far din. Han var ein mordar, og han levde som ein og døydde som ein.

     

    Hauge reiste seg frå stolen medan han heldt fram med å snakke. Eg beklagar det som skjedde med far din, sa han, eg beklagar at vi måtte rive ned huset etter at han var død, ja, eg veit eg har sagt det før, fleire gonger. Det er lenge sidan no, men eg veit at ting ikkje går bort med tida. Han ville ikkje høyre på meg, og hans eigen ekspansjon var for mange av oss ein draum som vart til ei løgn da han vart drepen. Du veit korleis det var. Han kom rundt skrivebordet og bort til han, og Lied reiste seg. Takk for bøkene, sa Hauge og tok han i handa, det var godt å sjå deg igjen. Eg ser fram til å lese dei, verkeleg. Lied nikka.

    Hauge følgde Lied ned trappa til hallen, tok han i handa ein gong til og takka. Lied gjekk bort forbi benkane som stod tomme, og ut dørene. Vinden var kald, og sola skein svakt medan ho sokk ned bak fjella og skogen.

    _________________________________________________________________________

    Frå Lars Petter Sveen: Eg kjem tilbake. Aschehoug 2012. Side 19-27.
    Publisert med løyve frå forfattar og forlag. Elektronisk utgåve ved Nynorsk kultursentrum 2015.
    © Anna publisering eller offentleg bruk kan berre gjerast med løyve frå forfattar og forlag.

    _________________________________________________________________________

     

     

      Lars Petter Sveen

      Lars Petter Sveen

      Lars Petter Sveen, bibliotekar, forfattar og ein av festspeldiktarane under Dei nynorske festspela i 2013.

      Lars Petter Sveen, bibliotekar, forfattar og ein av festspeldiktarane under Dei nynorske festspela i 2013.

      Lars Petter Sveen er fødd 30. oktober 1981 i Fræna i Møre og Romsdal og bur i Oslo. Han har bachelorgrad i historie frå Universitetet i Oslo, studerte ved Skrivekunstakademiet i Hordaland i 2006–07 og tok bibliotek- og informasjonsfag ved Høgskolen i Oslo i 2008–10. I 2011 arbeidde han ved Deichmanske bibliotek i Oslo, og han har vore tilsett i Foreningen sidan 2011.

      Sveen debuterte i 2008 med novellesamlinga Køyre frå Fræna. Her skriv han ordknapt og realistisk, med innslag av surrealisme, i dei 12 novellene. Handlinga er lagd til Fræna, og det er unge menn som er hovudpersonar. Alle har problem med omgivnadene og hamnar i utfordrande situasjonar. Forfattaren lèt mennene avsløre meir for lesaren enn dei sjølve er klar over. Fleire av novellene har òg politiske perspektiv.

      I 2011 kom romanen Eg kjem tilbake. Hovudpersonen Lied er bokhandlar og leitar etter sanninga om far sin. Historia er lagd til framtida, i eit samfunn der strukturane er brotne ned. Romanen er drivande, full av spenning og action. Språket er effektivt og intenst, og Sveen bruker stemningsskapande poetiske bilete.

      I 2014 gav Sveen ut romanen Guds barn. Romanen startar i Betlehem då Jesus vart fødd, og er ei historie om kjærleik, vennskap, tru og håp.

      I 2008 fekk Sveen både Tarjei Vesaas' debutantpris, Aschehougs debutantstipend og Sunnmørsprisen for debutromanen Køyre frå Fræna.

       

      Artikkelen er trykt med løyve frå Allkunne. Les heile artikkelen på Allkunne.no.