Jens Tvedt

    (Artikkel, 1895)

    Jens Tvedt
    Jens Tvedt
    Av Rasmus Steinsvik

       Eg hadde hug te sjaa det nye huset hans som han emnad paa sist eg var der. Det ligg i ein utkant av byen, liksom ut paa landet. Men no var det myrke haustkvelden, so det var med naudi eg fann fram. Eg vert aldri klok paa Stavanger. Eg synest byen snur seg for kvar gong eg er der. Og so alle dei krokutte smèg! −Han Garborg-Jon hadde nok peikt ut aat meg kor eg skulde ta vegen. Men daa eg hadde gjenge ei stund, totte eg det bar so av leid, at eg laut hogga i ein arbeidsmann som fór daffande med ein sekk høvlespo paa ryggen. Jau han kjende Jensen han; me var snart framme.
        Der er det, sa han, det huset ned i hagen der; der du ser det lyser.
        Og eg ned. Men, vaarherre bevares, tenkte eg, kan dette vera huset aat ein maalmann? Og det til med ein som gjer bøker! Eg maa ha mishøyrst. −Eg saag meg um etter andre hus, etter eit som kunne vera maate aat slik ein maalbok-smed. Men der var kje andre hus. Ja ja, so fær eg høyra inn daa, enkte eg, opna grindi til hagen, upp ei steintropp og inn.
    −Jau der møtte eg kona, ei grei og varmhuga kvinne. Det var daa rett korso. Det var her han budde. Og dette var huset deira. Dei totte som so: naar dei skulde byggja, so vilde dei gjerne gjera det slik dei kunne bli hjelpne. Men jamen vart det dyrare en dei hadde tenkt. −Aa ja, dei klagar paa det alle som bygg. Det er nok klokast aaa leggja upp i minste laget, meinte eg.
        Um Tvedt var heime?
        Nei, han var i biblioteket. Han er der fraa 6 til 8.
        Det hev han altso umframt skulearbeidet?
        Ja. Han er paa skulen fraa 9 til 2. So kjem han heim og fær seg mat. Og so veit ein ikkje av før klokka er 4−5. Og daa er det snart tid aa gaa att.
        Men naar skriv han daa?
        Han tek seg gjerne ei ykt millom 4−5, og so om kvelden daa. Men du veit skulearbeidet og bibliotekarbeidet tek den meste og beste tidi hans.
        Eg saag meg kring i huset so snøggast. So fylgde kona hans til byen for aa hjelpa meg aa finna fat paa han.
        Det var fullt av folk inne. Mest ungmøyar i 15−18 aarsalderen som skulde ha seg »spændende romaner«. Inne millom alle desse bøker gjekk Tvedt og sveitta for aa finna i det den og den skulde ha. Eg totte det maatte vera eit fælt arbeid. Sume visste kva dei vilde. Dei skulde ha det og det nr. Men sume visste ikkje kva dei vilde. Dei vilde berre ha ei som var rektig gild, og som dei ikkje hadde lese. −Ja, um dei vilde ha den? −Nei, den hadde dei lese. −En den? −Nei, den hadde dei lese. −Men den? −Mja, er ho spændende? Nei ho er vist ikkje god den der; helder ei onnor; ei som er regtig gild. −
        Gudskelov eg ikkje er bibliotekar, tenkte eg der eg stod.
        Men klokka seig seg daa endeleg fram mot aatte, so eg fekk helsa paa han.
        Det var bra du fekk det stipendiet, so du kan koma deg ut or dette staaket, meinte eg.
        Aa ja, berre eg fekk reisa dit eg vilde, sa han.
        Men kan du kje det daa?
        Nei. Eg maa plent til utlandet, til Tyskland ein kor stad, dersom eg skal faa dei kronurne. No hev eg ikkje hug aa reisa til Tyskland. Eg veit ingen ting aa gjera der; allvisst ikkje paa so stutt tid; for du veit dei skillingarne stryk snart med, naar ein skal so langveges. Ja eg fær no gjera ende paa dei. Det er det einaste. −Nei det som eg hadde hug til, og som eg kunne gjera meg gagn av, det var ein tur til −Nordland. Men sjaa til um det vert.
        Kan du kje skriva til dei som raar med det og be dei um aa faa reisa til Nordland istaenfor til Tyskland? sa eg som støtt trur at autoritetarne er som anna folk og vil skipa og beinka paa alt so godt dei kan. Ein forfattar som fær stipendium maa daa vera myndig. Og han maa daa sjølv best veta kvar han kan faa mest gagn av tid og pengar.
        Han log. Det kan eg visst spara meg. Dei vil nok ha skillingarne til utlandet.
        Ja ja. Skriv dugande i »Den 17de Mai« daa, so skal det nok bli pengar til Nordlandsferd, meinte eg og gjorde meg aalvorsleg.
        Skulde so gjort, berre eg kunne faa til noko. Men eg er so tom paa alt slikt.
        Han saag sliten ut. Eg saag at han var trøytt. Eg skunda meg aa be godnatt, og gjekk.
     

        Eg synest aldri synd i folk som hev mykje aa gjera. Men som eg fór slabbande burtetter gata der i regndrevet og depelen, kom det fyre meg, at den mannen som hev gjort »Hamnatjonet« og »Godmenne« kunne ha nyttigare ting aa driva med, en staa langa ut »spændende romaner« til smaafrøkener. Men som ho sa kona, det er denne maten. Dei lever ikkje av luft dei som gjer maalbøker helder.
        Ein kan ikkje vita kva Jens Tvedt kunne ha naat um han heilt fekk riva seg laus fraa alt »trælearbeid«. Bøkerne hans kunne ha funne emne som meir sette dei store kjenslur i rørsle. Han kunne ha lodda større djup i menneskjens sjæleliv.
        Men det trur eg, han vilde ikkje ha lært den vanlege arbeidsmenneskja, bonden i sitt kvardagsliv, betre aa kjenna. Hans eiget mas og kav hev vore han som ei bru til folket, ein taletraad millom han og dei. Gjenom det hev han høyrt deira ord i den rette klang. Og dei hev vorte so levande som dei er. Dette strævet hev og heft han, so han ikkje hev rott seg lenger ut en baaten kunne bera. Difor denne jamne vokster. Dei 8 bøkerne fraa »Inn i Fjordane« til »Godmenne« er like so mange troppetrin. Alvisst i skildrekunst.
        Det er so for sume. Vanlegt grovarbeid kan bli dei ein god ting i den fyrste manningstidi. Det held dei i jamvigt. Dei kjenner seg som folk ved det. Det gjer dei ankelause. Skrivingi vert friyktarbeid. Ingen hev noko aa seia. Dei kan gaa til skrivebordet med godt samvit. −Der er sume slik laga at dei treng det so. Samvitet er for audvart; forlite »robust«. Dei hev kje den rette tru paa »kalldet«. Vaagar ikkje kasta seg heilt uti det. Dei kan likevæl gjera gode bøker! Ja mange av dei beste bøkerne er just friyktsarbeid. Kristian Elster gjorde sitt arbeid som skogmann upaaklagelegt. Garborg skreiv »Bondestudentar« med' han sleit med »Fedraheimen« og i statsrevisjonen. −Men so kan den tidi koma daa ein ikkje lenger treng denne roaren, −daa ein helder turvte samla all sin id og evne um det som ligg hugen nærast. Tvedt er nok komen dit no.
        Med »Velaug« gjorde Tvedt eit hopp ut paa isen. Sume meinar at han stod hoppet. Andre seier at han datt. Eg synest no likevæl det var godt han vaagde seg utpaa. Han rør seg nok heimatt naar han kjenner det vert utrygt. Ein forfattar maa, som anna folk, røyna seg der hugen vil. Han maa ikkje vera rædd for aa stupa. Men hev han stupt ein gong, so vil han etter den dag helder søkja dypti en høgdi.
        »Maalet« hev han arbeidt seg so inn i, at det synest vera ein leik for han aa skriva det. Og daa landsmaalet i alt som vedkjem kjenslur og sjæleliv er som ei gullgruve aa ausa or, kan det nok henda at Tvedt hev vorte for hardt freista daa han skreiv siste boki si, »Norigs høisang«, som ho hev vore kalla. −Ord og former maa altid vera midel, ikkje maal. Eit ord for mykje, eit ord som stend for stas, eit ord som ikkje ber ein meining, ei kjensle i sin barm, det vert ei »ringlande bjølle« um ordet i seg sjølv er aldri so fagert. Ord føder ikkje kjenslur. Kjenslurne maa føda ord. Og desse ord fødde av ei egte kjensle slær daa paa dei same strengjer hjaa lesaren og rører han. Ordi er som tangentar i eit piano. Daude ting som den tonefyllte kunstmannen kan slaa songbotnar i dirring og skjelving med.
        Dette vere ikkje sagt til Tvedt. I fortelingane hans er person og ord som rende ihop. −Det vere sagt til yngre folk.
     

     
        Jens Tvedt er fødd 14. juni 1857 paa garden Tvedt i Omvikedalen, ytre Hardanger. Segni seier, at ættarfar hans kom fraa Jylland kring 1600. Bestefar hans var med i krigen i 1814. Vart daa kjend med ei gjente i Smaaleni som han sidan fekk. Fraa den tid hev ordet gjenge um Tveitakarane at dei hev austlandsk tél og Tveita skalle, fortel ein mann i »Firda«. Jens er den yngste av 6 syskjen. Kom paa ein friskule daa han var sloppen for presten, vart lærar i Romsdal ein stad, strauk so til Stord og tok eksamen i 1878. Vart fyrst lærar i Fane, so i Mauranger og sist i heimbygdi si. Flutte i 1882 til Stavanger. Freistad der med eit blad, »Heimdal«. Det gjekk inn um 2 1/2 år. Tok so til aa emna paa fyrste boki si, »Inn i Fjordarne« −Bokfolk vyrde kje vidare paa dei fyrste foteljingane hans. Men ungdomenlikte dei. Men daa »Kjærleik« og »Nybrot« kom, tok han til aa bli umrødd.
        Han er no den mest lesne av dei yngre norske forfattarane og den som folk ventar mest av.
    R.S.
     

    Frå Den 17de Mai. Norskt folkeblad. Nr. 9. Tysdag 22. januar 1895. Elektronisk utgåve 2002 ved Jon Grepstad

     

      Rasmus Olai Steinsvik

      Rasmus Steinsvik, redaktør, forfattar og nynorskforkjempar. Han redigerte fleire blad på nynorsk (landsmål). Det viktigaste var Den 17de Mai, der han var redaktør i nær 20 år.

      Rasmus Olai Steinsvik
      Rasmus Steinsvik

      Rasmus Steinsvik var fødd 22. september 1863 i Dalsfjorden i noverande Volda kommune på Sunnmøre og døydde 22. juni 1913 i Kristiania. Han er far til redaktør Kjell Steinsvik i Romsdals Budstikke og farfar til industrimannen Kjell Rasmus Steinsvik, kjend for utviklinga av Blaafarveværket på Modum til kultursenter.
      Steinsvik tok examen artium i Kristiania i 1885. Han vende deretter tilbake til Volda, og i 1887 starta han bladet Vestmannen, den første lokalavisa i Noreg på landsmål. To år seinare drog han til Tynset og blei redaktør i Fedraheimen, eit målblad som var grunnlagt i 1877 av Arne Garborg. Både i Vestmannen og Fedraheimen blei Steinsvik for radikal for lesarane sine. Fedraheimen blei etter kvart eit reint anarkistorgan. Det siste ordinære nummeret i 1891 var jamvel trykt på raudt papir.
      Etter korte periodar i Fjeld-Ljom på Røros og Firda i Bergen var Steinsvik i 1893 klar for eit nytt stort avisprosjekt. Saman med Arne Garborg tok han initiativet til eit riksdekkjande blad på landsmål, Den 17de Mai. Steinsvik samla sjølv inn startkapitalen på 7000 kroner.
      I 1897 slo både Garborg og Steinsvik seg ned på Labråten på Hvalstad i Asker. Om lag samstundes slutta Garborg som medredaktør. Steinsvik dreiv Den 17de Mai vidare fram til å bli ei av dei leiande avisene i Noreg. Opplaget i 1911 var på om lag 15 000, noko som plasserer Den 17de Mai blant dei fem–seks største i landet. Ingen andre aviser hadde så stor geografisk utbreiing, og inga rein nynorskavis har hatt større opplag.

      Ein moderne bladmann
      Sjølv om Arne Garborg var viktig for å gi Den 17de Mai tyngd og autoritet, var det først og fremst Rasmus Steinsvik si forteneste at avisa blei ein suksess.

      Steinsvik blir av fleire samtidige skildra som ein stillsleg mann, liten av vekst, tynn og bleik. «Det mest smålåtne og elskverdige menneske ein kunne koma saman med», skreiv forfattaren og sambygdingen Anders Vassbotn. Samstundes var han uthaldande og viljesterk, og han veik ikkje tilbake for strid når han meinte det var nødvendig. «Rasmus er altid lidt hissig og vil ha alt klart og greitt og efter en sikker ret linje», noterte Hulda Garborg i dagboka si i 1905.

      For Den 17de Mai var det likevel avgjerande at Steinsvik var ein profesjonell og moderne avismann. Han ville lage ei allsidig nyhendesavis – på målet, men ikkje om målet. Kampen for landsmålet var ei viktig drivkraft for Steinsvik, men han passa på at bladet ikkje blei dominert av lange måldebattar. Den 17de Mai var tidleg ute med nye journalistiske sjangrar. Avisa dekte den store bybrannen i Ålesund i 1904 med levande reportasjar, og i 1912 blei Titanic-forliset illustrert med bilete av ei stor folkemengd, under tittelen «So mange, 1635 menneskje, kom det burt under Titanic-ulukka». Det skal vere første gongen i norsk pressehistorie at fotografiet blei brukt som sjølvstendig journalistisk verkemiddel.

      Alt i det første nummeret blei det varsla at Den 17de Mai skulle skrive om sport – gjennom eit dikt av Arne Garborg der han hylla idrettsungdomen som «den norske framtid». Den 17de Mai brukte også mykje plass på utanriksstoff, i mange år redigert av seinare professor og utanriksminister Halvdan Koht. Steinsvik rekrutterte mange av dei beste pennane blant nynorskfolket som medarbeidarar.

      Men mest skreiv han sjølv. Historikaren Ole Dalhaug har talt opp heile 12 044 artiklar frå hans hand i åra 1894–1907.

      Kamp for republikk
      Politisk modererte Steinsvik seg i høve til anarkismen i Fedraheim-tida. «Ungdomssyndene hans vart tilgjevne», skreiv Garborg seinare. I staden kom han til å stå for eit samfunnssyn som på mange måtar var i pakt med framtida i åra rundt 1900, med ståstad i den radikale delen av Venstre og med sympati for den framveksande arbeidarrørsla. Steinsvik støtta samvirketiltak, arbeidarvern og nasjonal kontroll over fossefall og andre naturressursar. Han var teknologioptimist og open for det nye i kulturlivet.
      Steinsvik og Den 17de Mai var sterke forkjemparar for oppløysing av unionen med Sverige. Men då Steinsvik ville gå lenger og gjere det nye Noreg til republikk, var ikkje folket med. Dagen etter at fleirtalet hadde sagt ja til kongedøme i folkerøystinga i 1905, konstaterte Steinsvik kort: «Me tapte.»

      Askerkrinsen
      I 1896 gifta Steinsvik seg med Marta Tonstad frå Flekkefjord, som seinare skulle bli forfattar, teolog og omstridd samfunnsdebattant. Ho var også ein viktig medarbeidar i Den 17de Mai, ikkje minst som omsetjar. I 1897 kjøpte dei ein gard på Labråten i Asker saman med ektepara Hulda og Arne Garborg og Karen og Ivar Mortensson. Dette miljøet, ofte kalla Askerkrinsen, trekte til seg ei rekkje framståande kulturpersonlegdomar innanfor målrørsla. Viktige nynorske prosjekt blei tenkte ut og arbeidde fram herifrå, fremst av alle Det Norske Teatret.

      Slitet med Den 17de Mai tok etter kvart på helsa til Steinsvik. I tillegg tok ekteskapet til å skrante. 1911 blei ekteparet separert. Sommaren 1913 blei Rasmus Steinsvik innlagd på sjukehus for ein operasjon, men stod det ikkje over. «Det er det tyngste tap me no kunde lide», skreiv Arne Garborg i dagboka si. Den 17de Mai blei aldri den same utan Rasmus Steinsvik.

      Frå Tom Hetland: "Rasmus Steinsvik", Allkunne.no, sist oppdatert 2.8.2015 [lesedato 5.2.2018] Utdraget er publisert med løyve frå det digitale leksikonet Allkunne, og i tråd med deira avtale med forfattaren. Les heile artikkelen her.

      Ivar Mortensson-Egnund: Ein ven burte (1923)
      Olav Aukrust: Rasmus Steinsvik (1931)
      Jostein Nerbøvik: Rasmus Steinsvik (1984)