Jakob Sande

    Jakob Sande, forfattar og populær visediktar som sameinte bøn og banning i eit samansett litterært univers. Forfattarskapen spenner i tid frå 1929 til 1961 og femner om ni samlingar med dikt og tre med noveller.

    Jakob Sande
    Jakob Sande
    Sande var fødd i Dale i Sunnfjord 1. desember 1906 og døydde 16. mars 1967 i Oslo. Etter artium på Firda gymnas i 1926 studerte han filologi ved Universitet i Oslo og var ferdig cand.philol. i 1931. Hovudoppgåva skreiv han om Welhaven. Etter pedagogisk seminar våren 1932 reiste han til sjøs eit års tid. Erfaringane frå denne reisa sette djupe spor i dikta hans. Etter eit par år heime i Dale vart han tilsett som lektor ved Fredrikstad høgre allmennskole frå 1935. Frå 1946 til 1965 var han tilsett ved Ullern skole i Oslo.
     
    I «Visens venner» i Oslo fann han eit miljø med folk som delte interessa for visekunst, og han vart sjølv eit av dei sentrale namna i norsk songlyrikk frå 1950-åra og utetter. Dikta og visene hans vart folkeeige gjennom radio og grammofonplater – og han var sjølv ein svært populær formidlar av eigne tekstar.
     
    Hundreårsmarkeringa i 2006 viste at Jakob Sande framleis har ei sterkt stilling i det offentlege rommet i Noreg. Hans Dikt i samling vert årleg selt i om lag 1000 eksemplar – eit salstal som er mykje høgre enn det mange yngre lyrikarar får oppleve.

    Sande fekk Gyldendals legat i 1952, Doblougprisen i 1966 og Diktartavla i 2005.

    Bakgrunnen
    Sande voks opp i eit samansett lokalsamfunn med tydelege sosiale skilje. Fleirtalet av folket var småbrukarar på tungt drivne jordlappar, men bygdesenteret Dale hyste ei lita, men sjølvmedviten gruppe av kondisjonerte. Denne overklassa var knytt saman gjennom inngifte og ein snever sosial omgang.

    Få slutten av 1800-talet vart det etablert mange småindustriarbeidsplassar i Dalsfjorden. Med dei kom både arbeidarar og ei veksande arbeidarrørsle. Då Sande voks opp, var det eit radikalt politisk miljø i Dale og nabobygdene, med røter til bondevenforeiningane i 1870-åra. Nemnast må også dei mange skulane i Dale, institusjonar som førte nye tankar og ideal inn til denne særmerkte Sunnfjord-bygda.

    Hos den vaksne Jakob Sande vart impulsar frå bonderadikalismen i 1870-åra og radikale ideal i arbeidarrørsla kopla saman med personleg opplevde innsikter i sosial urettferd. Resultatet vart ein livslang solidaritet med dei svake, med dei som fell utanfor i samfunnet. Det var desse som vart hovudpersonane i diktinga hans, både i dikta og i novellene. Litterært vart Sande prega av den folkelege forteljekunsten som han opplevde både i heimen og i møte med mange store munnlege forteljarar i lokalmiljøet. Ein særs viktig impuls kom frå nokre fastbuande tatarar i Dale.

    Forfattarskapen
    Jakob Sande debuterte med diktsamlinga Svarte næter i 1929 og fekk svært gode meldingar. Forfattaren vart sedd på som ein frisk fornyar av nynorsk lyrikk. I løpet av dei ti første åra som forfattar vart Sande etablert med ein tydeleg litterær profil: Han var ein sosialt engasjert forfattar på den radikale sida, ein samansett og mangfaldig lyrikar, med dikt som kunne veksle frå det groteske til vare stemningar.

    Etter krigen endrar dette biletet seg: Gjennom populære radioprogram og platesuksessar endra biletet av Jakob Sande seg. No vart han helst oppfatta som ein enkel og humoristisk visediktar. Dette er også åra då modernismen slo igjennom i Noreg, med rimfrie dikt og litterære eksperiment. Men Sande vart ståande i tradisjonen, han heldt fram med å skrive dikt med klangrike rim og faste rytmar. Samtidig som han no opplevde ein popularitet som har vorte få andre norske forfattarar til del, vart han gradvis marginalisert i det litterære akademia. Sjølv likte han lite den rolla han etter kvart fekk, og meinte at det meste av det han hadde skrive, var alvorlege tekstar.

    Lese i samanheng ser ein lett at ein av hovudtrådane i Sandes lyriske forfattarskap er ei mørk, tung kjensle av tap, einsemd og framandkjensle – nettopp nokre av dei stemningane som dominerer i mykje av den moderne lyrikken. Men Sande møtte den moderne verda med dikt på rim – og vart ikkje rekna som moderne, eller iallfall ikkje moderne nok. Sande gav ut tre novellesamlingar, med i alt 26 noveller. Ti av novellene har barn i sentrum, og her står Sande tydeleg i tradisjonen etter Per Sivle og Rasmus Løland. Også i novellene er Sande tradisjonell i forma. Forteljingane er realistiske og stort sett kronologisk fortalde, med ein allvitande forteljar med godt oversyn over personar og handling. Språkleg er novellene prega av munnlege forteljetradisjonar og folkelege seiemåtar.

    Hovudtrekk
    Gjennom heile forfattarskapen heldt Sande fast på nokre hovudtema. Medkjensla med dei som fell utanfor, dei utstøytte, er ein hovudtråd hos forfattaren, kopla med skarp kritikk av maktmenneske av alle slag. Særleg ille går det ut over religiøse maktmenn. Stundom kan han vere reint revolusjonær. Røtene i folkeleg forteljekunst ser vi i både i stoffval og forteljemåtar, men også i det som vert kalla karnevalisme: ein antiautoritær, folkeleg motkultur der parodi, overdrivingar og feiring av det kroppslege står sentralt.

    Men Sande var også i alle år oppteken av dei eksistensielle grunnvilkåra menneska lever under. I dikt etter dikt krinsar han om kjensla av å vere utstøytt, einsam, åleine – og om moglege vegar ut av einsemda. Dette djupe alvoret er ofte skjult bak barsk humor, ironi og punkteringar. I Jakob Sande si diktverd spelar kontrastar og motsetnader seg ut i eit univers der det er kort veg mellom bøna og bannordet. Lesaren finn ingen enkle svar, men forfattaren viser fram liv og lagnader. Og så lyt lesaren sjølv freiste å finne forklaringar, «um han maktar det», som Olav H. Hauge sa om lesaren si oppgåve i møte med Sandes diktekunst.

    Frå Ove Eide: "Jakob Sande", Allkunne.no, sist oppdatert 14.8.2012 [lesedato 30.1.2018] Utdraget er publisert med løyve frå det digitale leksikonet Allkunne, og i tråd med deira avtale med forfattaren. Les heile artikkelen her.
     
    Jakob Sande 100 år
    1. desember 2006 var det hundre år sidan Jakob Sande blei fødd. Les meir om Jakob Sande på nettsidene til Jakob Sande-selskapet.