Offer, offer

(Dikt, 1949)

 Av Arne Garborg

 Tone: Jesus, dine djupe vunder, nr. 242.

 

Offer, offer er det store,
Løyndomsdjupe livsens krav.
Offer tonar frelsarordet
Yver dåp og yver grav.
Lov er sett for mann og møy:
Vil du liva, må du døy.
Vil du vinna livsens heppa,
Må du roleg livet sleppa.

 


Frå Nynorsk salmebok for kyrkja, heim og skule. Fjorde upplaget. Med tonar. Oslo: Det Norske Samlaget 1949. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad 


    Ved gravi til mor

    (Lesestykke, 1920)

    Av Arne Garborg

    Her kviler ho mor. ”Den som bliver tro indtil enden skal blive salig.”
    Ja, du var tru til enden. Aldri livde du deg sjølv. Du tente i ditt tempel, som var ditt hus, utan knurr og utan krav alle ditt livs dagar. Og sut og saknad var di løn. Og ingen sa deg takk. Men dei som tok di tenesta, gløymde deg; ja, dei som skylde deg livet, gløymde deg. Stundom såg du på oss og undrast; og i stille næter grét du visst tidt. Men du sa ikkje noko, og arbeidde. Men me som gløymde deg, minnest alt no. Og søkjer i einslege stunder gravi og held vår bøn her framfor ditt stille minne.
     

    Frå Lesebok for ungdomsskulen ved Lars Eskeland og Severin Eskeland, Kristiania: Olaf Norli 1920. Elektronisk utgåve 1997 ved Jon Grepstad

     

      Å, hjelp meg

      (Dikt, 1949)

      Av Arne Garborg

      Tone: Or djupsens naud (Av dypest nød), nr. 201.


       

      Å, hjelp meg, du som hjelpa kann!
      Du ser kor sårt eg strider.
      Mitt hjarta trøytt i tunge band
      Forutan von seg vrider.
      Mi naud eg ei kann ut få sagt:
      Det vonde fekk so stor ei makt.
      Som band i barm det svider.

       

      Ja, help meg, du som hjelpa kann!
      Med mi makt snart det ender.
      Du stridde sjølv og yver vann:
      Du myrke-makti kjenner.
      Mi naud er stor, min strid er fæl!
      Ver hjå meg du som vil meg vel!
      Då veit eg alt seg vender.

       

        

      Frå Nynorsk salmebok for kyrkja, heim og skule. Fjorde upplaget. Med tonar. Oslo: Det Norske Samlaget 1949. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad 


        Arne Garborg

        (1851-1924). Fødd på garden Garborg i Time, døypt Aadne. Døydde på Labråten i Asker. Voks opp i ein pietistisk heim på ei tid da bygdesamfunnet var i ferd å bli endra av den ekspanderande kapitalismen.

        Arne Garborg
        Arne Garborg
        Vinteren 1866 gjekk han hjelpelærarskule på Time, var halvtanna år lærar i Hetland, gjekk i 1868-70 på seminaret i Holt ved Tvedestrand. Der fekk han bod om at faren hadde teke livet av seg. Som odelsgut kjende han seg skuldig i det. Var ei tid lærar i Søndeled ved Risør, gav frå 1871 ut bladet Seminaristen, snart omdøypt til Lærer-standens avis. Skipa Tvedestrandposten i 1872. Braut i 1873 med lærararbeidet og bladmannsyrket og drog til Oslo for å "studere eller døy". Skreiv i Aftenbladet, Dagbladet og andre aviser. Første boka kom i 1873, Smaa-stubber af Alf Buestreng. I åra rundt 1880 var Garborg talsmann for "det moderne gjennombrudd", for religiøs fridom og for realismen i litteraturen. Gav ut Ein Fritenkjar i 1878, Bondestudentar i 1883, Mannfolk i 1886, Hjaa ho Mor i 1890, Trætte Mænd i 1891 og Fred i 1892. Bondestudentar kalla han sjølv ein "statsøkonomisk roman", Fred omtalte han som sin "naturalistiske jær-roman". I 1895 kom diktsyklusen Haugtussa, i 1896 skodespelet Læraren. I 1890-åra skreiv Garborg ei rad artiklar og essay. Han gav ut m.a. Kolbotnbrev og andre Skildringer(1890) , Fra det mørke Fastland. Reiseindtryk fra Stavanger og Jæderen (1893), Norges Selvstendighetskamp fra 1814 til nu (1894). I 1904 kom Knudaheibrev. Om språk skreiv han: Den ny-norske Sprog- og Nationalitetsbevægelse (1877), Norsk eller Dansk-norsk? Svar til Bjørnson (1898), Vor Sprogudvikling (1897), Maalteater (1898), Norske Embettsmenner (1906), Ivar Aasen (1902), Vaar nasjonale Strid (1911). Skrifter i Samling kom i 1908-09. Dei siste leveåra var han oppteken med omsetjingsarbeid og omsette m.a. Odyssevskvædet. JG

        Tekstar om Arne Garborg
        Peter Hognestad: Om Arne Garborg. 1921
        Ivar Mortensson-Egnund: Garborgs religiøse programm. 1924
        Ivar Mortensson-Egnund: Minnetale. 1924
        Steinar Schjøtt: Helsing til Garborg på 60-aarsdagen hans. 1911
         
        Nettstader om Arne og Hulda Garborg
        Nasjonalt Garborgsenter
        "Nasjonalt Garborgsenter er ein nasjonal formidlingsarena for å fremja interessa for Arne og Hulda Garborg og deira tankar og visjonar." Senteret ligg sentralt til i Bryne, i Time kommune, og opna i 2012.
         
         
        Temautstilling om Askerkretsen
        Utstilling om det intellektuelle og kunstnarlege miljøet kring Arne og Hulda Garborg på Labråten i Asker mellom 1897 og 1924. Laga av Nynorsk kultursentrum i 2001.

        Databasesøk med Arne Garborg som emne
        Dokumentasjonsprosjektet - Arne Garborg
        Her finn ein Skriftir i samling I-VII (1921-22-utgåva) med hovudverka til Garborg, og nokre andre verk, dels i andre utgåver enn i samleverket. Tekstar som er tilgjengelege her, vil førebels ikkje bli lagde inn i vårt Nettbibliotek.

        Dagbøker 1905-1923, I-VI
        Bokutgåva 1924-1927 i fulltekst. 

        Arne Garborg i bokhylla.no
        Nasjonalbiblioteket sitt digitaliseringsprosjekt.

          Rasmus Løland

          (Minneord, 1908)

          Av Arne Garborg

          Han vart ikkje gamall; men mykje godt arbeid fekk han gjort.
          I Sand i Ryfylke er han fødd, den 24de mai 1861.[1] Foreldri, Lars Larsson og Barbro Torkellsdotter, var gardfolk og velstandsfolk. Innanfor Sandslande (»strandstedet Sand« stikk det seg tvo lange fjordar inn millom høge fjell: Hylsfjorden mest beint i aust, Saudafjorden i nordaust; millom deim er det eit stort skag med mange gardar; tvert yvi skaget er der eit heller laagt eid (der »Prestavegen« gjekk i den tidi daa desse bygdine høyrde under Suldalspresten); mest uppaa Rìse, midveges millom fjordane, ligg Løland. Det er ein gard med vide aakrar, til i Sandssokni aa vera, og gode fjellbeite; ein stor skog er der og, velstelt gjenom mannsaldrar.
          God gamall bondekultur raadde paa Løland. Garden var bygd etter den gamle maaten, med ikkje store, men dess fleire hus (noko slikt som 15 i alt ved desse tidir); umfram heimehuse var 4 av desse »buir« d. e. hus til aa bu i; kvar bu hadde ein romleg kjøk og ei stor stogu med »lem« yvi alt (»lemstove«); eit par av deim vart nytta til gjesterom. »Gamlebui«, den eldste, stod midt i tune, ho var bygd av store runde timberstokkar utan bordklædning; dei solsteikte veggine var hardna og fastna so det beit ikkje øks paa deím; det maa ha vori ei av dei eldste lemstogur paa vestlande.
           
          Rasmus Løland voks upp heime millom systkin og kjenningar, og heldt seg der til han var um lag 30 aar gamall. Ut kom han ikkje ofte: han var ikring 20 aar, daa han fyrste gongen kom so langt som til Stavanger.[2] Etter skikken i bygdi kom han tidleg med paa gardsarbeid og skogsarbeid. Og daa helsa veikna, so han ikkje lenger orka dei tunge tak, hadde han jamt eitkvart smaatt aa bala med, so han dreiv tidi; han svarva koppar og laga tinur eller batt sopelimar; desse selde han heile baatfarmar av paa Sand.
          Eit rolegt og finslegt lag hadde han, som godt folk skal hava; og stilt fór han, so han vart lite aatgaadd av ukjende. Men vìt og tanke var der i han; det kunde folk koma til aa merke som minst vardest. Paa Eimbaatsbryggja i Sandsokni stod ein dag ein av stortingsmennane fraa Stavanger; det var rikaste mannen i by’n, og i det heile ein kar som ikkje turvte sjaa anten til høgre eller vinstre. Han rødde med Saudabuane og fortalde deim korleis alt hekk ihop. Daa kom han Rasmus Løland burtaat; han gjekk i tresko og var elles klædd som ein vanleg bygdakar ein sundagsefta. Han høyrde paa den store mannen; gav ’n sistpaa eit lite svar. Grosseraren stod paa sitt, ikkje lite forundra yvi denne treskokaren, som og vilde hava ei meining. Men Rasmus Løland hadde endaa eitt og anna usagt; det vart eit heilt ordskifte. Og folk lo; dei totte han Rasmus hadde likso mykje rett som stortingsmannen. Denne snudde seg sistpaa og gjekk; »eg høyrer du skynar dette betre enn eg,« sa han. Løland hadde det soleis; han stakk seg aldri fram; men galdt det um kva som rett og sant var, so sagde han si meining beint ut til kven som helst.
           
          Paa amtsskulen var han i 1878. Litin og skral saag han ut; ingin tenkte dette kunde vera noko. Men læraren fekk stundom sine tankar. Det var ein gong ein stil av Løland han lagde merke til; denne stilen viste han til ein bymann som var komin der ut, ein som han hadde tru til. Bymannen las stilen, og las han upp att: og han svor paa, at hadde den stilen vori lagd fram til studenter-eksamen, − det hadde vorti klaar l.
          Enno vaaga ikkje Løland seg til med norsk. Men dei hermingane han bruka − og han bruka mange slike, som vanlegt med ungt folk som les mykje − var helst paa landsmaal; det var som eit merke paa kvar hugen hans stemnde.
          Han fekk ei vanhelse-rid, daa han var heimkomin av amtsskulen; det heittest at han var nerveslìtin og bringeveik. Sanningi hev vel vori at han var helsebròtin, og at han no hadde fengi greide paa det. Lunga var veik; og det som var verst: han hadde eit hjartemein, som naar som helst kunde verte spelegt. Korleis dette hev vori til aa vinne seg igjenom, det skynar ein, naar ein les sogur som »Aasmund Aarak« eller »Diktaremne«.
          Augo var og skrale eit bìl. Han tolde ikkje solskin, og minst glim av sol paa snø; kunde ikkje lenger vera med ute. Til innearbeid dugde han ikkje heller stort, som helsa no var.
          Meir og meir vart det daa pennen, han dreiv tidi med. Stundom dikta han: laga visestubbar og stev; mange av desse gjekk sidan i bygdom som andre folkedikt. Ein gong sende han ei heil »budda« med skrivne ting − paa norskdansk og norsk − til læraren sin paa amtsskulen. Denne svara, at det paa dansk var godt, men det paa norsk best; sidan heldt Løland seg for det meste til landsmaale. Og dette skreiv han betre og betre, di meir han fekk mod til aa halde seg til sitt rygske heimemaal.
           
          Han tok til aa skrive i bladi; og sine fyrste sogur fekk han prenta i »Lauvduskar« VI (»Hans og Margrete«) og i »Fedraheimen« (»Litle Eirik og grisen«).
          I 1891 kjende han seg sterkare att; nytt livsmod vakna. Han tok seg mannskap fyri og for til Bergen og tala medMons Litleré. Og den fyrste boki hans kom: »Folkeliv« (1891 [3].
          Eit par aar etter drog han til Oslo; gjekk landvegen fraa Suldal og dit. Her fekk hanBertrand Jensentil bokreidar i den fyrste tidi[4]; sidan var han »husvill« eit bil; dei siste bøkane hans kom hjaaOlaf Norli og Cammermeyer.[5] Han skreiv stutt, og gjorde lite braak; men han hadde mykje aa segja og fortelja.
           
           
          − Han livde nokre faae aar i − og ikring − Oslo, og var eit par aar, med rikshjelp, i utlande (Sud-Tyskland), men vart so i 1902 bonde att: fekk seg hus og hage i »Maalbakken« (Labraaten) i Asker. Her vart han min granne. Og ein greid og fredeleg granne var han. Men i arbeidsvegen gjorde han skam paa meg, reint ut sagt, og det trass i baade ikt og anna vondt som han drogst med. Baade fekk han mykje meir skriftlegt arbeid fraa handi enn eg, og det fint arbeid; dertil dreiv han jordi si so godt, at eg, stakkaren, kom reint i atterhand.
          Siste sumaren (1907) vart han likevel for veik; han laut hjelpe seg med leigefolk for det meste. Dette lika han ikkje; men det som laut so vera, det fekk so vera.
          Han kunde turvt ein lenger arbeidsdag. Men for sin eigin part var han roleg. Han var naadd so langt som komande var − hadde, som Ivar Aasen, naatt høgdi av si tid utan nokon eksamen, og naatt høgre enn fleirtale av deim som hev alle eksamenar −; og han døydde rolegt i den tanken um ævelegt liv, som han gjenom ærleg ettertanke hadde vunni seg fram til.
           
           
          *
           
          Daa Løland tok til aa skrive, var det visst minder diktarnamne han tenkte paa.
          Det var ting han vilde faa sagt, sanningar som maatte fram. Men lange bladstykke og kloke bøkar las ikkje folk; vilde ein faa deim til aa høyre paa seg, laut ein fortelja sogur. Og no fall det seg so godt, at det var mangt ein gjenom sogur best kunde faa fram. Berre fortelja sjølve nakne sanningi, og so kannhende segja nokre ord som slog sanningi dess meir fast, det var tidt den beste maaten aa preike paa. Merke etter denne tenkjemaaten tykkjest eg enno sjaa her og der i hans fyrste sogur. Og eg minnest, at det var ein rett lang moralsk hale paa sjølve »Skattegravaren«, daa eg fyrste gongen saag han. Eg skreiv til Løland og sagde at han burde skjera av den halen; han svare beint ut, at halen var hovudsaki.
          Men lenge varde det ikkje fyrr diktaren fekk sin rett, − til bate for sanningsforkynnaren med, i røyndi.
           
          − Det tanken hans arbeidde med var spursmaale um vilkaari for eit norskt folkeliv som skulde kunna vera grunnlag for eit norskt kulturliv. Og tankane hans forma seg i bilæte med heilt ut naturalistisk sanning. Bygdelive kjende han, og det so heilt, at det aldri fekk dikte seg um for han som det diktar seg um for so mange av oss andre (smf. »Ei sumarferd og ei attersyn«). Den draumhildring som fraastand og fraavære gjev kunde ikkje faa magt med han; han livde heime til han var fullvaksin kar, og saag alltid med eigne augo; i ungdomen kom han berre so vidt ut, at han sidan fekk dess klaarare syn for det som heime kunde vante (som Aasmund Aarak). Og gjenom lesnad fekk han dette syne kvesst. Daa han sidan kom lenger ut i verdi, skyna han vel at han i sumt hadde dømt for strengt; visst er det, at han aldri misste trui paa det gode grunnlage i folke sitt. Han hev daa vorti ein av dei skildrarane som ein minst kann koma framum, naar ein vil faa eit sant bilæte av norskt folkeliv.
           
           
          I ei av sine siste forteljingar, »Umskifte«, hev han spursmaale serskilt uppe. Det finst i bygdom ein arv av god, gamall sed, av vyrdslegt og greidt og fint i tale og aatferd, av alt dette som ein kannhende »gaar lite naar det er der, men saknar so svært, naar det vantar«; men det finst og mykje innestengt; serskilt vert nemnt »all den sure Gudsdyrking«, kranglesykja, bygdeslarve, »den kovne lufti i dei tronge stovune«, reinleiks-tilstandi, mothugen mot aa lære gagnlegt nytt, »um det so berre er aa stelle vitugare med hævdi paa aakeren«. Skal ein kalle slikt »kultur«? Kultur maa »heller vera aa koma seg upp or den kovne lufti, sprengje gamle lekkjur og band og lìvaa med i tankane og framgangen i si tid«. Difor kann ein halde like fast paa det som der er av kultur i bygdelive; men ein skal »dyrke og vyrdsle det, og freiste aa gjera noko betre aa finare av det enn det var«.
           
          Løland viser fram mange av dei trollmagtir som tyngjer live og gjer det armt og surt. Og alltid held han seg til vanlege kvardags høve. Til døme kann me taka ei av dei fyrste sogune hans: »Skuld«. Den vonde magti der er ingin djevel; ikkje so mykje som ein sakførar; det er han Ola Vikeland. Bygdemann og bonde. Og han er ikkje urimeleg. Ein lyt heller segja han fer lempeleg i det lengste. Daa sogo tek til, er det alt komi langt ned-yvi med mannen i Røysune. Men han bryt seg so smaa som han kann, og slepp daa sistpaa so vidt ifraa det. Han ser nok gamall ut, daa Vikeland’en er gjengin; og det er eit stort spursmaal koss det kann gange næste gong; men dei lyt »takke Vaarherre og Ola Vikeland og vera glade til« at det klara seg so vidt i dag. Lesaren vrid seg; men her er ingin ting aa segja.
           
          Den gamle fagre draumen um ei «høgare styring« ser ein ikkje meir til hjaa Løland enn i live. Det som ligg under i alt og sistpaa kjem fram gjenom alt, det er ei livslov som gjeng sin støde gang, anten so ein vil graate eller laate. »Skattegravaren« synest vera ei heller skjemtefull sogu um livsens leik. Men det er ingin leik, naar ein skal sjaa etter. Kvart stìg kostar, anten det ber att eller fram; for inkje er inkje aa faa; all misferd krev si bot, og det heller strid bot; det einaste som ber fram-yvi er: framstræv somikkjegjev seg. »Skattegravaren« er eit stykke liv framstelt so, at livslovi stig fram gjenom hendingane so ein liksom ser ho.
          Lars er son av Aslak murar og ei utanbygdes tenesttaus og halvfente. Lenge er det fantenaturen som raar hjaa Lars. Men sistpaa vinn arbeidarnaturen seg fram: gilde draumar lokkar og vinn paa latskapen. Guten narrar seg sjølv stìg for stìg fram-yvi, til dess han hev lært det han minst av alt tenkte paa: lært aa arbeide; korleis han so ved eit »tilfelle« kjem i skikkelegt arbeid, og korleis dette arbeide hjelper han lenger og lenger fram, gjer han til folk, til Lars Aslakson, til ein kar som jamvel kann drøyme um Ragna Brekkaa, dotter til fatig-tilsynsmannen sjølv,» det er fortalt so, at sistpaa veit du kje av anna enn at du hev kjent desse folki all din lìvedag. Men enden paa visa er, at Lars Aslakson og kjærasten hans −ikkjeRagna!− fèr til Amerika. −Forsoning«? » D’er den forsoning live byd paa i Norig no for tidi.
           
          Ein stad fortel Løland soga um den norske utvandraren i Amerika (»Ein draum« i »Folkeliv«). Gamle Ivar Hustveit ligg i hytta si burt i Jowa og døyr; i sine siste draumar er han heime. I grunnen hev han alltid vori der. Sitt sanne liv hev han lìvt der, med alt slit i Amerika. Men ved gravi hans talar sidan ein annan utvandrar. Og han drøymer ikkje. Me drøymer gjerne, segjer denne mannen; men drøyme er faafengt. Me hev den trøysti, sluttar han, »at me hev arbeidt for borni vaare og deim som kjem etter oss; dei vil faa det betre...enn dei nokon gong kunde ha fengi det i fjellbygdine i Norig!« −
           
          − Med alt dette er tidinebetreher heime enn dei fyrr var. Løland fortel ei sogu fraa den gode gamle tidi, daa folk trudde paa alt, jamvel paa trollkjeringar. Og rolegt og lempelegt som han fortèl, fær han oss til aa skyna og sjaa, at det er berre vel at dei gode gamle dagane er farne.
          »Ho spurde Vaarherre«, heiter soga um Anne fraa Helle; og grunn til aa spyrja Vaarherre um eitt og anna − det hadde Anne fraa Helle so visst.
          Me fylgjer henne gjenom eit langt liv. Ho er ærleg gjente; greid kone er ho med, endaa ho ikkje fekk den ho vilde havt; og god mor er ho for sønine sine. Men deim misser ho i krigen; dei hev ikkje raad til aa kaupe seg frie, maa-tru. Og mannen hennar vert hengd, for noko av det beste han gjorde i si lìvetid. Sidan held ho seg uppe med sitt arbeid. Og daa ho ikkje ser aa arbeide lenger, greider ho seg som andre kloke konur i den tid: med den vesle lækjekunna ho hev lagt seg til.
           
          Men i ungdomen var ho fager. Og det drog etter seg, at ho vart valdteki, fyrst av ein kongens kaptein, sidan av den Guds mann presten. Og daa ho sidan vitnar sanning mot son til denne Guds mann − sonen er og prest, og hev attaat stoli kyrkjesylv −, so fær denne sylvtjuven henne dømd for »trolldom« og brend; og alt folke gled seg og kvad salmar til Guds ære. −
          Naar ein hev lesi sogo »Ufredstider« (i »Jordvend«), so lengtar ein ikkje att-ende til 1814 dessmeir. Det er ein sundag um ettervinteren; folke kjem uppskræmt fraa kyrkja: Lande skal hava krig att. Ny krig. Noko som presten hev tala um »fridom« tenkjer ingin paa; det skynar alle er berre for storkarane. Og koma i klørne paa svensken vert altfor fælt; so fær dei bløde daa, hèr-gutane.
           
          Og sønir lyt burt fraa foreldre, og unge mennar fraa hus og heim. Minst kann fatigfolk sleppe. Kannhende hev dei foreldre, eller born som dei med sitt daglege arbeid skal forsyrgje; men kven bryr seg um det; »fædrelande«, som aldri hev unt deim noko, krev live deira.
          Det gjekk tòllegt den gongen; ufreden vart ikkje lang. Og det hende, at ein husmann som kom krypling heim att, fekk so vidt hjelp at hanslappfatigkassa.
          At lande var komi under svenskekongen fekk ein finne seg i, naar det inga onnor raad var.
          Den svenskekrigen, me daa so nokorleis slapp, fekk me elles att sidan paa ein annan maate; seigast vart han i tidine millom 1860 og 1905. Og um han kosta meir blekk enn blod, so vart han oss endaa dyr nok. Fraa denne striden hev Løland sett upp tvo bilæte: »Thingmansemne« og »Ein framstigsmann« (»Emne«; »Ute og heime«) .
           
          Sogo um thingmansemne kjenner alle som fylgde med i 1880-aari og utetter; det er »historisk dikting« i strengaste meining. Korleis skulemeistaren Endre Storevik, i thingmansdraumar, men og i ærleg uppgløding, gjer nytte i val-striden, og til takk for det vert svikin for jamvel den minste løni han hadde gjort seg von um, ja avklædd jamvel si politiske ære, − det fortel Løland, so ein kjenner det att drag for drag. Sistpaa skynar Endre Storvik sjølv, at han hev vori eit barn. Førarane i den eine flokken er som førarane i den andre. »Bygdebaten«, »Landsbaten«, »Framgangen« og alt sovori, det er talemaatar som dei lokkar smaafolke med. Og vinningi tek førarane sjølve.
           
          Folke? − Nord-i fiskebygdom fylgjer det prest og lækpreikar og kallar det tru; i storbygdom fylgjer det førarane og talar um »samfundsorden« eller »framgang«. Mykje vatn fær enno renne til havs, fyrr folke fær »vilje« og aalmenbaten vert i sanning fyrimaal for riksstræve.
          »Framstigsmannen«, han Sondre, er ein bonde av dei mange som i 80-aari og daa utetter misste arbeidshugen og vart bladlesarar, folkemøtesøkjarar, ofte tingdrøymarar. Siste renningen av ei velstandsætt og sjølv velstandsmann tek Sondre det rolegt med arbeide; harrøderum det som »skulde vera gjort«; sìt elles og heng yvi bladi, eller talar politik og gjeng paa møte. Og dømer so sidan, med visdom fraa bladi, um alle ting, fyrst og fremst um bygdestyring og landsstyring. Men um jordbruk med. Me lyt faa det til aa gaa paa amerikansk no, med gognverk og ravkraft og alt slikt; det duger ikkje med smaaputl lenger, meiner han. Men vøle vegen til øvreaakeren, som kona bed ’n um, eller faa burt steinrøysi midt burt-paa vollen...
          Kona hans − eit greidt kvinfolk, av husmanns- d. v. s. ung ætt som der er arbeidskraft i − harmar seg yvi mannen sin lengi, men lyt sistpaa læ. Aa, for mannfolk! Bøte bygd og land er lett som aa tyggje graut. Men er det ein vegastubb so lang som halvtridje marahale...Ho trøyster seg med veslegut. »Du skal verte stor og sterk,« segjer ho, »og gjera det, som dei no berre røder um!«
           
           
          − Vilkaari foraandslivepaa landsbygdi gjev ikkje mindre aa tenkje paa; Løland er inne paa spursmaale ofte. At kyrkja og lækprestane raader aaleine, det gjev ikkje mykje korkje ljos eller luft; og skulen hev sitt aa stride med. Men den gamle kulturen vaar døyr burt.
          I »Emne« gjev Løland tvo bilæte fraa denne nationale nedgangstid. Her gjeng eit spelemannsemne og frys burt i den »gudelege« nattefrosten som herjar bygdi; der visnar eit diktaremne, innestengd som han gjeng, utan rettleiding og studnad. Myrke er desse bilæti. Ein hugsar Wergelands ord um Byron- og Plato-sjælir som »i folkets sværm forgaar«; freistar kannhende aa trøyste seg med, at sjølve svarte-dauden fekk ikkje gjort ende paa dette folke. −
          − Emne for diktingi er live; kva live er veit me ikkje; men eit fyrimaal hev det: aa halde seg uppe; og det er det, det samlar seg um. Det sterkaste i live, grunnmagti i live, er daa det me kallar elskhug; alt anna vert hjelperaadir eller hindringar for den. So vert daa og elskhugen grunnemne for all dikting.
           
           
          Mangeleis skiftande er dette emne uppe hjaa Løland. Me hev aalvorsame elskhugssogur (som i »Ungdomsminne«, »Eit gamalt minne«, »Asmund Aarak«); i »Umskifte« hev han vel her naatt høgst. Heiltupp uhugleg er sogo um redaktør Bryn, der elskhugen, lengi utestengd, sistpaa vert livsfaarleg i staden for livskapande. Men ofte fortel Løland, meir eller mindre skjemtefullt, um den ærlege landsens elskhug som enno ikkje hev vorti romantik (»Hans og Margrete«, »Gamal ungkar«, »Skattegravaren« o. fl.); det skjemtefulle fær stundom magti (»Nervesliten«, »Naar vanlukke er ute«, »Huskatten«); kjærleiks vilkaar i denne vanskelege tid, daa magtine »mat« og »aand« er vidt skilde og endaa villt blanda, vert ofte løglege nok.
          Løland hev set, vel og kjent, elskhugen fraa ymse sidur. So stilt og fagert som emne er lagt fram t. d. i »Umskifte«, vert tonen andre stadir spottande; helst gjeld det daa elskhug som vil vera romantisk, men ikkje kann. Yvi det uromantiske ægteskap hjaa folke − bygt paa det som er grunnen i alt elskhugsliv: reir-tanken, heim-tanken, ætte-tanken, − smiler han stundom, men spottar ikkje. Der ser han livsens aalvor og livsens vokstr.
          »Fri kjærleik« er for honom den elsken som hev rìvi seg heilt laus fraa naturgrunnen. Live kann laga seg so, at jamvel denne elskhugen fær som ein rett (smf. »Umskifte« s. 104); men livsstridig, umoralsk, laatteleg, syrgjeleg er han. Den unatur, tidsvilkaari i det heile fær lagt inn i dette som skulde vera naturen i si høgd, livsens bløming og sæle, men som altfor ofte vert styggedom og sjukdom, − det er ein livsfaare, som samfundi vaare meir og meir tek til aa skyna og sjaa. −
           
           
          − Vanskar ser Løland; men sytar er han ikkje.
          Med alt som treng ettertanke: live erikkjesvart. Borni leikar og spring; ungdomen lær og staakar og elskar og hyggjer seg til framtidi; dei som eldre er ruslar velnøgde med sitt arbeid; sorgi og møda tek ein naar ho kjem; og radt vonlaus er ho aldri; ei trøyst vil det vera kóss det snur. Men dei gamle trøyster seg til kvila.
          Det er ikkje sant at dei er rædde aa døy. Den gamle i »Or vegen« strævar nok med bøkane. Men han er ikkje uroleg; Vaarherre lagar det nok. Han hugsar ikkje større paa hi verdi. Det han mest tenkjer paa er dette underlege, at han no skal ned i moldi; han fær som ei medkjensle med seg sjølv, naar han tenkjer paa det. Men elles lìver han i minni fraa ungdom og barndom. Det er som livsringen bøygjer seg saman; det barnet trong til aa vekse paa, det treng gamlingen no til aa kvile seg i. Voni um kvila er sistpaa det einaste, for honom som for hans. Og so sloknar han ein dag, som eit ljos naar det er utbrent.
          Ungdomen ynskjer at live skal vara æveleg; det hev han urett i, som Løland viser oss i »Jordvend«.
           
           
          Ei gjente læt seg lokke av ein trollgut, og fær æveleg ungdom til løn; med heil hug nyt ho sidan all ungdoms sæle. Nyt denne sæla, og nyt ho upp att. Men um ho sjølv er alltid like ung: det som fyrst var sæle, vert sidan − berre det same og same upp att.
          Ja mindre enn det. Det same upp att, det vertikkjedet same. Gamalt vert det, og det um ho sjølv er ung. Meir og meir kann ho det alt, kjenner det, veit det; meir og meir vert ho leid det, trøytt av det. Alt vert inginting. Og alt dette inginting vert ei tyngd; kva skal ho med det. Ho tek til aa undrast paa, um dette endelause live ikkje skulde vera sjølve den »ævelege dauden« som dei gamle talar um. Med all sin ungdom: ho hengjer seg upp. Men døy kann ho ikkje. Meir og meir livsleid gjeng ho sistpaa der arg og vond som eit troll; og daa det endeleg lagar seg so at ho slepp ut av sitt ævelege liv, kjenner ein, at det var hennar einaste frelse.
          Live er kjært av di det er stutt. D’er dauden som gjer live til liv, liksom myrke gjer ljose til ljos og sorgi gleda til glede. Denne tanken stig hjaa Løland ofte fram, stundom med ei magt sa ein kann koma til aa minnast den evangeliske læra um krossen.
          Den som »vinn live«, d. e. fær alt som gjeld for liv, vil lett misse det; den som »taper« det, vinn det heller. Live er ikkje noko som er tilstelt aat oss som ein rett mat; live er det, som me sjølve kann gjera ut av det. Per Eik (»Eit gamalt minne«) forspiller ein lagnad som er lagt serskilt godt til rettes aat han; i »Tvillingbrørar« vinn sjølve den haremynte fram til menneskjekaar. Og gjenom ein lagnad som er det reine villspel, paa tvers av alt som meining skulde vera eller gjeva, vinn Aasmund Aarak endaa soning yvi sitt liv.
           
           
          Han vinn seg gjenom daudedalar og endelaus seigpining og kjem til det, at »sistpaa fær ein kava med all si naud aaleine« og greide ho som ein med aalvor og ettertanke best kann. Sjølve kyrkjetrøysti sviktar. Det er ikkje sant, at »alt fær ei tyding attanfor dauden«; daa kjem den villaste av alle gaatur: helvite; heile ætti, eit faatal fraarekna, skal daa inn i ei pinsle som er verre enn alt, og dertil heilt utan meining: endelaus. Han, som kvar dag gjeng i æveleg pinsle, kjenner og skynar, at sovori kann ikkje vera sant. Rædsla for dauden vinn han yvi fraa den stundi han fær mod til aa tru, at dauden er det han gjev seg ut for; dauden vert daa sjølv sæla: »fred og kvile for alt.«
           
          Og daa vert live godt med all si liding. Fagert vert det, jamvel for den helselause. Sjølve naturen hev slik ein rikdom. Den minste ting, eit tre, ein blom, ei grøn bjørk, ein flekk blaa himil, ei solstraale...det er det reine vidunder for den som berre lærer aa sjaa det.
          Livslovine er strenge. Fræ, livsvonir døyr og brytst i endelaus mengd. Men det gjer ikkje noko. Naturi er endaa meir endelaust rik; auser ut og auser ut liv ustanseleg. Og live er der, og veks og veks. Gamalt rotnar og veikt folnar; men det sterke og hepne veks; og soleis vert det livande alltid meir fullkomi. Like eins med menneskje. Liv og helse øydest som i ørske; men der er alltid nok av sterkt som klarar seg. Med alle som sjuknar og døyr: ætti lìver og gjeng fram-yvi.
           
           
          Han er sjølv ein av dei renningane som er nedtrødde i vokstren. Og lengi kunde han ikkje skyna, at han med alle sine unge vonir skulde forkomast so. Men slikt kann ikkje all-live tenkje paa. Kryplingane lyt liggje. Og her ligg Aasmund. Men difor hev han ikkje rett til aa døme tilvære meiningslaust. Med all herjing og øyding: det som byggjer upp er sterkare enn det som øyder ned. Og fram gjeng det.
          Framtidi kann me ikkje gjera oss tanke um. Kva veit me i røyndi um det endelause? Live paa jordi kann hava samanheng med liv og vokstr ut gjenom alle heimar og himlar... Og attanfor alt og gjenom alt kann det vera »ein allvilje, eit allvit, eit allmegn, som byggjer og styrer det heile?« »Som ein til slutt kunde kalle Gud, var-so ein vilde?« »Ein som det var sjølve live aa høyre til, og som ein trygt kunde ande live sitt ut til,« um det so skulde hende, at live var meir enn »eit andedrag i augneblinken?«
           
          Faafengt hev han ikkje lìvt, Aasmund Aarak heller. Ikkje berre dei som gjeng aalmannvegen er med. Han er komin inn i ein avdal for seg sjølv; det er ikkje huglegt der: fullt av stygge stup og renneskorir og rivjur og bìksvarte hòlur som ingin ser botn paa; fullt av myrkt, stygt, fælslegt. Og millom alt dette grev han seg fram aaleine og forkomin; og ein dag kjem han til aa døy her. Men eitt og anna vent og rart og fint er det i denne avdalen med aa finne og sjaa; og er ikkje alt, baade det vonde og det gode, forvitnelegt og underlegt aa vera med i? Helselaus og svìkin for alt som til vanlegt heiter liv vilde Aasmund Aarak endaa ikkje ha vori live forutan.
          Naar me les skildringar som desse skynar me, at Løland sjølv, med alt det han sakna og leid, endaa hev kjent seg vinnar i livsstriden. Og me skynar hans rolege mod, naar han saag paa dei mange livsens vanskar og spursmaal.
           
           
          − Mangeleis ser det smaatt ut, jamvel der vaare vonir helst skulde vekse. Er det skralt med ægteskapi altfor tidt, barnefostringi er vist ikkje likare. Naar t. d. (som i »Nervesliten«) ægtefolk gjeng og diktar kvarandre sjuke, og finn sitt liv og livs meining i aa »hjelpe« kvarandre, og barne med, mot all denne innbilning, er det kje so ein lyt baade argast og læ? Eller som i »Mannsemne«. Sveinkallen er reint i beit. Han kjem til kjenningar i byen og vil dryfte store spursmaal; men alt vert upp i tull; for borni kjem i vegen; og alle desse taapne foreldri, dei steller seg so paa tvers mot all uppfostringslære, at ein vert reint yvigjevin. Sveinkallen bergar seg sistpaa upp til ein annan sveinkall; og dei tvo kjem svært godt til lags um desse ravgalne foreldri. Men rett som det er tek dei til aa mistru einannan: du vilde visst og gjerne hava kjering og ungar som verdi kunde sveive seg um? spyrr den eine; og du skulde vel ikkje hava noko av den same taatten, du med? svarar den andre. Daa dei kjem ut paa gata og ser folke som er ute og høyrer paa musiken, daa undrast han med seg, den argaste av desse karom, kven det vel kann vera Vaarherre lær mest aat: oss sveinkallar, som ruslar her i einsleg visdom, eller foreldri, som gjeng der so byrge og kvar for seg er støde paa, at nettupp deira born er dei største av alle vidunder? Han kjem til det, at han vaagar ikkje aa døme i den sak.
          Løland hev smilt med seg sjølv aat foreldre tull som aat sveinkall visdom. Det er live, han trur paa; og han veit av eigi røynd, at borni er sine eigne uppfostrarar. Det utrulege hende: sveinkallen vart barnediktar.
           
          Løland hugsa sin eigin barndom. Mintest korleis han og dei andre smaaingane lærde seg sjølve upp. Og det han hugsa sette han i sogur, − som høyrer til dei beste barnesogur me hev. Dei vart til hugnad og til ettertanke for dei vaksne samstundes. Løland er ein av dei fyrste barneforteljarar i vaare dagar.
          Barnetidi hans der inne i fjordbygdi var still og roleg og svært lite skulelærd, men ei rik, ei lærerik tid. Og naar han i vaksne aar vart trøytt av spursmaal og kloke ting, so hev han kvilt seg i sine barneminne. Alt som i han var av barnehug og sol og eventyr hev livna og livt, naar dei fekk magt; bilæte etter bilæte hev daa stigi fram og forma seg og fest seg. Han hadde moro av deim; og han saag tanken i deim; so skreiv han deim upp.
          Kvile- og skaparstundir av dette sæle slage hev han havt framigjenom si heile arbeidstid. »Litle Eirik og grisen« − ein smaating som eg hugsar mykje betre enn store verk fraa same tid − kom i 1888; og barnesogur, for det meste i samlingar, hev me sidan fraa 1892 (»Paa sjølvstyr«, »Ungar«), 1894 (»Kor vart det av jola?«), 1897 (»Smaagutar«) , 1900 (»Nashorne«) , 1906 (»Kvitebjørnen«); ljose, varme, friske er dei alle; livsens vaar grønkar i deim. Og dei viser, at med alt han hev gravi og arbeidt og tenkt, so fekk han endaa berga barne i seg.
          Ein les desse sogune upp att og upp att og vert glad av deim stødt; me bør og etterkvart lære av deim. Dei viser oss, at barne er sin eigin beste skulemeistar; gjenom sjølvrøynd og sjølvrøynd upp att og æveleg, og gjenom lag og leik og strid og krangling og semjing att med jamaldringar og næraldringar, og dertil med tilsyn og stundom hjelp av dei »høgare klassur«: dei vaksne og dei gamle, fær barne livslovine inn i hug og blod; veks som blom og tre av den næring det sjølv kann finne og melte, lovbundi og fritt samstundes. Skulane med sine mange paafynstr gjer mindre ugagn enn ein tidt kunde tru; dei naar ikkje inn til det som er live hjaa barne, fyrr etterkvart som tid i vert til det. Det verste i tidir som desse er, at dei med ovlessing og ofte ubarnsleg »kunnskap« døyver livshug og livskraft meir enn forsvarlegt er. Folk med uppfostrargaavur vil kunna lære meir av Lølands barnesogur enn av dei digraste bandi »methodologi«.
           
           
          For born og ungdom arbeidde Løland i sine seinare aar meir og meir; han hugsa betre enn dei fleste, at her ligg framtidi. »Norsk Barneblad« styrde han fraa 1902 til 1907; og norske eventyr saag han igjenom og gav ut i ei bok, som borni vil takke han fyri. Ikkje mindre vil dei takke han for hans fine umsetjingar av framande eventyr og barnesogur; fleire gode ungdomsbøkar hev han yviført til norsk. Eit grunnleggjande arbeid fekk han gjort for det norske barne- og ungdoms-bokrike. [6] Til bonde-ungdomslagi sette han vonir; han skreiv endaa stundom smaae spelstykke aat deim. Fleire av desse er uppførde, »Aandelige klenodier« (1895; nytt upplag 1904) mange stadir, »Stevleik« kannhende paa endaa fleire. I »Stevleik« hev Løland vori inne paa ein tanke som kjem upp att, naar me vinn so langt: tanken um eit norskt grunnlag for norsk speldikting. Ei slik drøymde han um som me andre, veit eg. Men faa upp eit spél-tile er ikkje snart gjort for eit lite og armt og dertil kløyvt folk.
          − Stor takk skylder me i det heile Rasmus Løland. Han var ein diktar som folke hev ære av. Og ein urædd rudningsmann var han, og ein saamann som det kjem til aa gro etter; minne hans skal me halde i ære.
           
           

          Notar:
          [1] Det som her kjem um heimbygdi og uppvokstren hev eg fraa Torkell Mauland, som styrde amtsskulen i Ryfylke i slutten av 70-aari.
           
           
          [2] Dei hev haldi seg meir heime fyrr enn no, folk, ikkje minst paa desse kantar. Um Sau(d)abuìn er det eit stev:
           
          »Naar sauðabuen kjem ut-um skjeri,
          so segjer han: ho er viðe, verði;
          naar Sauðabuen kjem ut-um Sand,
          han bannar han er i eit anna land.«
           
           
          Det same kunde dei au ha songi um Hylsfjordbuane.
           
           
          [3] Hjaa Litleré kom sidan: »Skuld«, (1892). »Ungar« (1892, 2. utg. Kr.a 1897), »Paa Sjølvstyr« (1892. 3. udg. Kr.a 1905). »Skattegravaren« (1893).
           
           
          [4] Hjaa Bertrand Jensen kom: »Kor vart det av jola« (1894. ny utg. 1900); i 1895: »Blodstyng og andre sogur«. »Gamle ungkarar«, spélstykki »Aandelege klenodier« (ny utg. 1904) og »I klemma«; i 1896: sogune »Nervesliten« og »Emne«; i 1897: speli »Stevleik«. »Trollspel«, »Daudinghandi«; sogur: »Smaagutar« og »Hugtekne«; i 1898 »Jordvend«.
           
           
          [5] Utkomne etter 1898: »Mannen som skulde stelle heime« (spél; 1899); »Det store nashorne« (1900, ny utg. 1906); »Ute og heime« (1901); »Aasmund Aarak« (1902); »Umskifte« (1904); »Kvitebjørnen« (1906).
           
           
          Siste boki hans (som vart burtvist hjaa Cammermeyer ): Gyldendal) vaagar Det norske samlaget seg her ut med. Eitt arbeid: »Hundrad aar« (skrivi i 1901−3) fekk Løland ikkje heilt ferdugt.
          [6] Umsetjingar av Løland: Ganghofer »Tyrimøy« (1903); Defoe »Robinson Kruso« (1905); Auerbach: »Anne Berrføtt« (1905) Rosegger: »Presten Høllbart« (1906); »Eventyr og dyresogur fraa alle land« (1907); han fekk og ut paa nytt den bergenske umsetjing av »Ivo prestemne«.
           
           
           

          Frå Rasmus Løland: Paa skuggesida. Forteljingar. Oslo: Det Norske Samlaget 1908. Elektronisk utgåve 2001 ved Jon Grepstad