Kjartan Fløgstad

    Kjartan Fløgstad, diktar, essayist og gjendiktar, er ein av dei mest omtykte og prislønte forfattarane i nyare norsk litteratur. I diktinga så vel som i sakprosaen har han brote ned skiljet mellom høgt og lågt, og med den fabulerande romankunsten sin har han endra synet på kva norsk litteratur er og kan vere.

    Kjartan Fløgstad
    Kjartan Fløgstad (foto: Jo Michael)
    Fløgstad er fødd i Sauda 7. juni 1944. Etter nokre år til sjøs og avbrote arkitektstudium i Trondheim studerte han språk og litteratur ved Universitetet i Bergen. Han debuterte med diktsamlinga Valfart (1968) og har seinare forma språkleg og litterær meisterskap i så ulike sjangrar som prosa, poesi, essayistikk og historisk framstilling.
     
    Forfattarskapen til Fløgstad er prega av livleg førestillingskraft, stor kunnskap og eit rikt språk. Han debuterte med diktsamlinga Valfart i 1968 og følgde opp året etter med Seremoniar. Han har òg gjendikta poesi, mellom anna av Pablo Neruda. Heile den poetiske produksjonen hans er samla i Dikt og spelemannsmusikk 1968–1993 (1993). Fløgstad har først og fremst markert seg som romanforfattar og essayist. Med romanar som Dalen Portland (1977), Fyr og flamme (1980), Det 7. klima (1986) og Grand Manila (2006) har han etablert seg som ein av dei fremste prosadiktarane i Noreg. Essaysamlingane Loven vest for Pecos (1981) og Tyrannosaurus text (1988) er moderne klassikarar som ifølgje Atle Kittang har spela ei viktig rolle i norsk kulturdebatt. Samlingane handlar mellom anna om tilhøvet mellom kunst og politikk, og om kunsten si rolle i den nye medieverda. Fløgstad har òg skrive sakprosa i fleire andre sjangrar, og dessutan skodespelet Evig varer lengst (2000).

    Poesi og tidleg prosa
    Poesien til Fløgstad har modernistiske og symbolistiske trekk og er mindre politisk orientert enn romanane hans. I tillegg til dei to diktsamlingane finn vi òg poesi i romanane, om enn av eit anna slag, til dømes viser og dikt i rimbundne vers. Fleire av dei er tonesette av Vestlandsfanden på plata Ei god stund (1996). Fløgstad har òg skrive annan songlyrikk og fekk i 2003 Edvard-prisen for teksten til songen «Slak line», med melodi av Ola Bremnes.

    Fløgstad er ein dyktig gjendiktar. Særleg diktinga til den chilenske nobelprisvinnaren Pablo Neruda har fått ei levande og myndig norsk språkdrakt. Samlinga Kapteinens vers (2003) er gjendikta i heilskap, medan Den store sangen (2004) finst i utval med fleire gjendiktarar. Fløgstad har òg gjendikta den britiske arbeidardiktaren Tony Harrison, noko moderne arabisk poesi (via spansk) og ei rekkje cubanske poetar.

    Eit eige romanunivers

    Dalen Portland er ei varm skildring av den fiktive industristaden Lovra, og her får vi følgje samfunnsutviklinga gjennom Selmer, Arnold og Rasmus Høysand. Romanen inneheld eit vell av språkleik med ryfylkedialekten og vitnar om ein forfattar som har funne sitt litterære prosjekt. Språkleiken, blandinga av høgt og lågt og kombinasjonen av presisjon og vidsyn er viktige element i Fløgstad sin poetikk. Fyr og flamme kom tre år etter og er ein vegg av skrift. Det er knapt ein pustepause i denne intense romanen, som gjer nytte av mange ulike stilartar og forteljemåtar. Fløgstad skildrar her, som i Dalen Portland, vegen frå jordbrukssamfunn til industrisamfunn, men òg vegen vidare frå industrisamfunn til eit post-industrielt samfunn. Historiene om Hertingen og familien Bruhøl rommar både kapitalismekritikken, ordspela og blødmene som kjenneteiknar Fløgstad sitt romanunivers. Eit talande døme er at Sylfest Bruhøl endar opp i den oppdikta amerikanske byen Autopia.

    I Det 7. klima er perspektivet mindre lokalt. Fløgstad viser her overgangen frå «industrikultur til kulturindustri», som han sjølv skriv i Tyrannosaurus text. Romanen har ein postmodernistisk grunntone, med krumspring i alle retningar og eit metanivå med refleksjonar kring språk og litteratur. Samstundes er han ein kritikk av nettopp den postmoderne tilstanden. Fløgstad harselerer over massemedia og informasjonssamfunnet, der arbeid er erstatta av kommunikasjon, produksjon av reproduksjon. Kron og mynt er òg ein mangslungen roman i stort format. Med eit mangfald av røyster og leikande språk viser Fløgstad, her som elles, påverknad frå den burleske romankunsten til François Rabelais. Litteraturforskaren Mikhail Bakhtin sitt omgrep om «karnevalisme» er skildrande for blandinga av høgt og lågt og omsnuinga av sosiale roller som følgjer med. Romanane vitnar om eit marxistisk grunnsyn hos forfattaren, men står likevel langt frå ml-litteraturen frå 1970-åra, som Fløgstad var svært kritisk til.

    Med Grand Manila fullfører Fløgstad framstillinga av den industrielle arbeidarklassa si utvikling på 1900-talet. Romanen er særsynt vellukka i måten han viser korleis globale prosessar påverkar lokalsamfunn. Han handlar òg om banda mellom fascistiske rørsler og ei gruppe finlandssvenske litteratar under den finske borgarkrigen og er slik byrjinga på ei ny linje i forfattarskapen. Også Grense Jakobselv (2009) og Nordaustpassasjen (2012) handlar om manglande oppgjer med fascistiske ideologiar. Fløgstad meiner å finne restar av slike ideologiar i samfunnet, også i Noreg i dag. Det ligg eit djupt alvor under den leikande overflata i dette romanuniverset.

    Sakprosa i mange sjangrar
    Fløgstad sine essay står i tradisjonen etter Aasmund Olavsson Vinje (1818–70). Blikket hans er både sosiologisk og språkkritisk. I Loven vest for Pecos og Tyrannosaurus text kommenterer og kritiserer han kulturelle og politiske tendensar, med eit særleg blikk for språket og kunsten si rolle. Sjølv om han har mykje av Vinje sitt nyanserande tvisyn, kan han vere krass og polemisk i tonen og minner slik om Georg Johannesen. Tittelen Antipoder (1996) er på ulikt vis talande for begge inspirasjonskjeldene. Han har òg skrive reiseskildringar, mellom anna frå Kina og Sør-Amerika. Eld og vatn (1999) er ei historisk framstilling om nordmenn som utvandra til Sør-Amerika.

    I 1994 var han den første festspeldiktaren under Dei nynorske festspela. Fløgstad har blant mange prisar fått Brageprisen for Kron og mynt (1998) og Edvardprisen frå TONO 2003 for teksten til songen ”Slak line” på cd-en Stolpesko (2002). I 2008 kåra Dagbladet essaysamlinga Loven vest for Pecos til ei av dei viktigaste sakprosabøkene i Noreg etter 1945.

    Kjartan Fløgstad var festspeldiktar på Dei nynorske festspela i 1994.

    Frå Eivind Myklebust: "Kjartan Fløgstad", Allkunne.no, sist oppdatert 14.2.2017 [lesedato 25.1.2018] Utdraget er publisert med løyve frå det digitale leksikonet Allkunne, og i tråd med deira avtale med forfattaren. Les heile artikkelen her.